ଦଶରଥ ମହାରାଜ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉ, ଯେଉଁଠାରେ ସଗର, ଶୈବ୍ୟ, ଦିଲୀପ, ଜନମେଜୟ, ନହୁଷ ଓ ଧୁନ୍ଧୁମାର ପହଞ୍ଚିଥିଲେ । ତୁମେ ସେଠିକୁ ଯାଉ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ, ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଭୂଦାନ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ଓ ଏକପତ୍ନୀବ୍ରତୀ ଲୋକମାନେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି । ତୁମେ ସେଠିକୁ ଯାଉ, ଯେଉଁଠାରେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିବା ଓ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି । ଏହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନିଅଥିବା କେହି କେବେ ଦୁର୍ଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ତୁମକୁ ହତ୍ୟା କଲା, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପହଞ୍ଚିବେ ।” ଏପରିଭାବେ ସେ ନିଜ ଶୋକରେ ପୁନିପୁନି ବିଳାପ କରିଥିଲେ । ତାପରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ଜଳଞ୍ଜଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଏହିବେଳେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କର ସ୍ୱକର୍ମଫଳରେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ । ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ କଥା କହି, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ମୋତେ ଯେଉଁ ସେବା କରିଛ, ତାହାର ଫଳରେ ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି; ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚିବ ।” ଏପରି କହି ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଉପବେଶ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ । ତାପରେ ସେ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଜଳଞ୍ଜଳି କରି, ମୋତେ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆଜି ମୋତେ ହତ୍ୟା କର; ମୋ ପୁଅ ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ କଷ୍ଟଦାୟକ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୋ ପବିତ୍ର ପୁଅକୁ ହତ୍ୟା କରିଛ, ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ଶାପ ଦେଉଛି । ଯେପରି ମୋ ପୁଅ ହରାଇ ମୁଁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ୁଛି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପୁଅ ଶୋକରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବ ।” “ତୁମେ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବରେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ଋଷିକୁ ହତ୍ୟା କରିଛ, ଏହିପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ଦୋଷ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଧରିବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାପ ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୃତଗତିରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବ, ଯେପରି ଦାତା ଦାନର ଫଳ ଭୋଗ କରେ ।” ଏପରି ଶାପ ଦେଇ, ଦୀର୍ଘ ଶୋକରେ ବିଳାପ କରି, ସେ ଦମ୍ପତି ଅଗ୍ନି ଶୟ୍ୟାରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ । ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ, ଯାହା ମୁଁ ଶବ୍ଦବିଧ୍ୟା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ବେଳେ ଯୁବକାଳରେ କରିଥିଲି, ଆଜି ମୋ ମନେ ପଡ଼ୁଛି । ଅପଥ୍ୟ ଭୋଜନରୁ ଯେପରି ରୋଗ ଆସେ, ସେପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି । “ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ କଥା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ହେବ: ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ଶୋକରେ ଆଜି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବି । କୌଶଲ୍ୟେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋତେ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ ।” ଏପରି କହି, ରୋଦନ କରୁଥିବା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ । “ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଯେ କରିଥିଲି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ; ଏବଂ ସେ ମୋପାଇଁ ଯେ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ । ଯଦି ଆଜି ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ଛୁଇଁଥାନ୍ତେ, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ଭାବିବେ ନାହାନ୍ତି । ମୁଁ ତୁମକୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋର ସ୍ମୃତି ଧୀରେ ଧୀରେ ହରାଉଛି । ବୈବସ୍ୱତ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତାଡ଼ିଉଛନ୍ତି, କୌଶଲ୍ୟେ ।” “ଏଠାରୁ ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଆଉ କଣ ହେବ, ଯେ ମୋର ଜୀବନ ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ମୁଁ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନି? ପୁଅକୁ ଦେଖିବାର ଆଶା ନ ଥିବା ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ଏମିତି ଶୁଷ୍କ କରୁଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିଛି ପାଣିକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ । ଯେଉଁମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମର୍ତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦେବତା ଅଟୁଟ । ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଦୃଷ୍ଟି, ଶୁଭ ଭୂଷଣ, ଚମକୁଥିବା ଦାନ୍ତ, ଚରୁ ନାସା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମ ମୁହଁ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ । ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପତିଙ୍କ ଶୀତଳ, ମନୋହର ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମ ମୁହଁ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ । ଯେଉଁମାନେ ଖୁସିରେ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ପରେ ଆଉ ଏଵଢ଼୍ୟାରେ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପଥ ଦେଖିବାପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ।” “କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ ମୋର ହୃଦୟ ଡୁବୁଛି, ମୁଁ ଏବେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ ଭଲଭଳି ଅନୁଭବ କରିପାରୁନି । ମନ ନିର୍ବଳ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର ଆଲୋକ ଅନ୍ଧାର ହୁଏ । ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ମୋତେ ଅସାହାୟ ଭାବେ ଦୁଃଖର ଧାରା ପରି ଆକ୍ରମଣ କରୁଛି ।” “ହା ରଘୁନାଥ! ହା, ମୋର ଶ୍ରମକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଥିବା! ହା, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ! ହା, ପୁଅ, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ ତୁମେ? ହା, କୌଶଲ୍ୟେ, ମୁଁ ନଶ୍ଵାସୁଛି! ହା, ସୁମିତ୍ରେ, ତୁମେ ତପସ୍ୱିନୀ! ହା, କୈକେୟୀ, ମୋର ଶତ୍ରୁ, ବଂଶର ଦୌଷ! ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘ ଶୋକରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ।” ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ରାତିର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣ । ରାତି ବିତି ଶକାଳ ଆସିଲା । ରାଜମହଳରେ ବାର୍ଦ୍ଧମାନ, ସାରଥୀ, ଶୁଭ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଗାୟକ, ପ୍ରଶଂସା କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ ବାର୍ଦ୍ଧମାନ ଏକେକା ଭାବେ ଆସିଲେ । ରାଜଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦର ଶବ୍ଦ ସମଗ୍ର ରାଜପ୍ରସାଦକୁ ଭରିଦେଲା ।