ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ପୁଅ ବିନା ଅସହାୟ ଓ ଦୟାନୀୟ ଭାବରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଛୁ। ଶୀଘ୍ର ଆମେ ତୁମ ଛାଡ଼ି ଯମଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ସେଠାରେ, ଯମର ଦରବାରରେ ପହଁଚି, ମୁଁ ବେଦନାଭରା ହୃଦୟରେ କହିବି, “ଧର୍ମର ରାଜା, ମୋତେ ମାଫ କର, ଏହି ମୋ ଜଣେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେ।” ସେ ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ ଧର୍ମର ରାଜା ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଅବିନାଶୀ ନିର୍ଭୟତାର ବର ଦେଉନ୍ତୁ। ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲା, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲା। ଏହି ସତ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡି ଯାନ୍ତି, ସେଠିକୁ ଯାଅ। ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ସେଇ ଉଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୂରବୀରମାନେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ମୁହଁମୁହିଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ପଛେ ନ ହଟି, ପଡି ଯାନ୍ତି। ତୁମେ ସେଇ ଦଶାକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ସଗର, ଶୈବ୍ୟ, ଦିଲୀପ, ଜନମେଜୟ, ନହୁଷ, ଧୁନ୍ଧୁମାର ଯାଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ, ଭୂମିଦାନ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଦଶାକୁ ଯାନ୍ତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଠିକୁ ଯାଅ। ଯେଉଁମାନେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଦଶାକୁ ଯାନ୍ତି, ତୁମେ ସେଠିକୁ ଯାଅ। ଏଇ ଉତ୍ତମ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କେହି ମନ୍ଦ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ତୁମକୁ ବଧ କଲା, ସେମାନେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ପିତା, ଦୁଃଖରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ପୁଅ ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଶୋକ କରିଥିଲେ। ତାପରେ, ସେଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଜଳତର୍ପଣ କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସେ ତପସ୍ବୀର ପୁଅ, ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ତପସ୍ବୀ ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁ ସେବା କଲେ, ତାହାରେ ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହ ଏଇ ଦଶାକୁ ପହଁଚିବେ।” ଏଭଳି କହି, ସେ ତପସ୍ବୀପୁତ୍ର ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଧାରଣ କରି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ତାପରେ, ଜଳତର୍ପଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀ ମୋତେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆଜି ମୋତେ ହତ୍ୟା କର। ମୃତ୍ୟୁରେ ମୋତେ କିଛି ବେଦନା ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମ ତୀରରେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।” କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅଜାନି ମୋ ପବିତ୍ର ପୁଅକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବାରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖଦ ଶୋକର ଶାପ ଦେଉଛି। ଯେପରି ମୋ ପୁଅର ଶୋକରେ ମୁଁ ଏଠି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ସେଇପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା। ଏହି ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମ ଅଜ୍ଞାନରେ ହତ୍ୟା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପ ତୁମକୁ ତୁରନ୍ତ ଧରିବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେପରି ଦାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତାହାର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ, ସେପରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦଶା ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଆବର୍ତ୍ତନ କରିବ। ଏଭଳି ଭାବେ ଶାପ ଦେଇ, ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରି, ସେ ଦମ୍ପତି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ଶରୀର ରଖି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଗଲେ। ଏହି ଅପରାଧ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଶବ୍ଦ ଚିହ୍ନି ତୀର ଛାଡ଼ି ମୋର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା, ଏଠାରେ ମୁଁ ଏବେ ସ୍ମରଣ କରୁଛି। ଯେପରି ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଲେ ରୋଗ ଆସେ, ସେପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଏବେ ଭୋଗାଉଛି। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଆସିବା ଦୃଢ଼ ହୋଇଥିବାରୁ, ସେ ବିଭବାନ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ କଥା ଏବେ ପୂରଣ ହେବ—ଯେ ମୁଁ ପୁଅର ଶୋକରେ ଆଜି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, କୌଶଲ୍ୟା; ମୋତେ ଛୁଉନିଅ। ଏଭଳି କହି, ରଜା କନ୍ଦିକନ୍ଦି ଏବଂ କମ୍ପିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସାଥୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ମୁଁ ଯେପରି ରାଘବଙ୍କୁ କରିଥିଲି, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି, ଏବଂ ସେ ମୋତେ ଯେପରି କରିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଯଦି ରାମ ଆଜି ମୋତେ ଏକଥର ଛୁଇଁଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଯମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବୁନଥାନ୍ତେ। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ମୋ ସ୍ମୃତି ଅନ୍ଧାର ହେଉଛି। ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଡାକୁଛନ୍ତି, କୌଶଲ୍ୟା। ମୋ ପ୍ରାଣ ଯିବା ସମୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବାଠାରୁ କଣ ଏଠାରୁ ବେଶି ଦୁଃଖ ଅଛି? ମୋ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାଇଁ ନପାରିବାର ଏହି ଅସାଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ଏମିତି ଶୁଷ୍କ କରୁଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥୋଡ଼ା ପାଣିକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ। ଯେମାନେ ପୁଣି ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବେ, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା। ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବେ—ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ଶୋଭାମୟ ଭୃକୁଟି, ଦନ୍ତ ଚମକିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟରେ ତାରା ପରି ନାସିକା ରୂପସ୍ୱରୂପ। ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେମାନେ ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସୁଗନ୍ଧିତ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବେ—ଶରଦ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମ ପରି। ଯେମାନେ ସୁଖୀ, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟବାସ ପରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ପୁଣି ଦେଖିପାରିବେ, ଯେପରି ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥ ଦେଖେ। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବାରୁ ମୋର ହୃଦୟ ତଳେଇଯାଉଛି; ମୁଁ ଏବେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୁଚି ଭଲରେ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲି। ମୋର ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେବାରେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଉଛି, ଯେପରି ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର କିରଣ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୁଃଖ, ମୋର ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ମୋତେ ଅସହାୟ କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ଏକ ନଦୀର ଧାରା ତଟକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ। ହାଏ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ! ହାଏ, ମୋର ସମସ୍ତ ଶ୍ରମ ନାଶ କରିଦେବା! ହାଏ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟପୁତ୍ର, ମୋର ରକ୍ଷକ! ହାଏ, ପୁଅ, ଏଠି କେଉଁଠି ଗଲା? ହାଏ, କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ନଶ୍ୱର ହେଉଛି! ହାଏ, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତପସ୍ୱିନୀ! ହାଏ, କୈକେୟୀ, ମୋର କ୍ରୁର ଶତ୍ରୁ, ବଂଶର ଦାଗ! ଏଭଳି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଶୋକରେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ।