ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଆତ୍ମବିଲାପ କଥା କହିଛନ୍ତି। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ, କିଏ ମୋତେ ମୂଳ, କନ୍ଦ, ଫଳ ଆଣି ଖାଇବେ? କିଏ ମୋତେ ଅତିଥି ଭଳି ମମତାରେ ପାଳିବେ?” ତାପରେ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ମୋ ପୁଆ, ମୁଁ କିପରି ତୁମର ଅନ୍ଧା, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ୱୀ ମାଁକୁ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ଦେଖିବି ଓ ସେବା କରିବି?” ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ପୁଆ, ତୁମେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉନାହିଁ; ଆଗାମୀ କାଲି ତୁମ ମାଁ ସହିତ ମୁଁ ତୁମେ ସହିତ ଯିବି।” ଦଶରଥ ଏହି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଦୁଃଖରେ, ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅତି ଦୟନୀୟ ଭାବେ ବନରେ ଅଛୁ, ଆମେ ତୁମେ ବିନା ଶୀଘ୍ର ଯମଲୋକକୁ ପହଁଚିବି।” ତାପରେ ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯମରାଜଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିବି—‘ଧର୍ମର ରାଜା ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଏହି ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ ଦିଅନ୍ତୁ।’ ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଧର୍ମର ରାଜା ମୋତେ ଏକ ଅବ୍ୟୟ ଭୟହୀନ ଵର ଦିଅନ୍ତୁ।” ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପୁଆ, ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଅଟୁଟ ଧର୍ମରେ ଅଛ, ଦୁଷ୍ଟ କାରଣରେ ନିହତ ହେଲା; ଏହି ସତ୍ୟ ଉପରେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯୋଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକକୁ ଯାଉ। ପୁଆ, ତୁମେ ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେଉଳକୁ ଯାଉ, ଯାହାକୁ ଶୂର ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ନିହତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ପଡି ଯାନ୍ତି। ପୁଆ, ତୁମେ ସେହି ଦେଉଳକୁ ଯାଉ, ଯାହାକୁ ସଗର, ଶୈବ୍ୟ, ଦିଲୀପ, ଜନମେଜୟ, ନହୁଷ, ଧୁନ୍ଧୁମାର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।” “ତୁମେ ତାହାକୁ ଯାଉ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ, ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ଭୂମି ଦାନ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନି ଉପାସନାକର୍ତ୍ତା, ଏକ ପତ୍ନୀରେ ନିଷ୍ଠା ଅଛି, ସେମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଦାନ କରିଥିବା, ଗୁରୁପ୍ରତି ଆଦର କରିଥିବା, ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେଉଳକୁ ଯାଉ। ଏହି ବଂଶର କେହି ଅଶୁଭ ଦେଉଳକୁ ଯାଇନାହିଁ; ଯିଏ ତୁମେ ମୋ ନିକଟବନ୍ଧୁକୁ ମାରିଛି, ସେ ଅଶୁଭ ଦେଉଳକୁ ଯିବେ।” ଏଭଳି ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ପୁନିପୁନି ବିଲାପ କରିଲେ। ତାପରେ ତାଙ୍କର ଜନନୀ ସହିତ ଜଳତର୍ପଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ତପସ୍ୱୀର ପୁଅ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ତପସ୍ୱୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମୟରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋତେ ଯେ ସେବା କରିଛ, ତାହାରେ ମୁଁ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି; ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ମୋ ଗୃହକୁ ପହଁଚିବେ।” ଏହିପରେ ତପସ୍ୱୀର ପୁଅ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ, ନିଜ ଆତ୍ମସଂଯମରେ, ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ତପସ୍ୱୀ ଜଳତର୍ପଣ କରି, ମୋତେ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆଜି ମୋତେ ମାରିଦିଅ; ମୋ ପୁଅକୁ ହାରାଇ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ମୃତ୍ୟୁରେ କିଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ। ତୁମେ ଅଜାନା ଭାବରେ ମୋ ପବିତ୍ର ପୁଅକୁ ମାରିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୟାନକ ଦୁଃଖର ଶାପ ଦେଉଛି। ଯେପରି ମୋ ପୁଅ ହାରାଇ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅଛି, ସେପରି ରାଜା, ତୁମେ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବା। ତୁମେ ଏହି ତପସ୍ୱୀକୁ ଅଜାନାରେ ମାରିଛ, ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପ ଶୀଘ୍ର ଆସିବନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଭୟାନକ ଦୁଃଖ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା, ଯେପରି ଦାନକର୍ତ୍ତାକୁ ଦାନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।” ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି, ତିନିଜଣ ଦମ୍ପତି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ଶରୀର ରଖି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ଦଶରଥ କହିଲେ, “ଏହି ପାପ ମୁଁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଶବ୍ଦବିଧା କୌଶଳ ଶିଖିବାକୁ ଅନୁକରଣ କରି କରିଥିଲି; ଏହି ଦୁଃଖ ଏହି କର୍ମର ଫଳ। ଯେପରି ଅପାୟ ଭୋଜନରୁ ରୋଗ ଆସିଥାଏ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ତାହାର ଫଳ।” ଏହିପରି ଦଶରଥ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଆଜି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବି; ତପସ୍ୱୀର ଶାପ ଏହି ଦିନ ପୂରଣ ହେବ। କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଖିରେ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୁଁ ଚୁଆନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏଭଳି କହି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦି କନ୍ଦି ତାଙ୍କର ଜନନୀକୁ କହିଲେ। ଦଶରଥ କହିଲେ, “ମୁଁ ରାଘବକୁ ଯେ କରିଛି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ; ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ବି ଯଥାଯଥ। ଯଦି ଆଜି ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ଛୁଇଁଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଁଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଦେଖାଯିବିନାହିଁ। କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋ ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି; ବୈବସ୍ବତର ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଆଗ୍ରହ କରୁଛନ୍ତି। ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ମୁଁ ରାମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ। ପୁଅକୁ ଦେଖିବାର ଅସମ୍ଭବ ଦୁଃଖ ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ସୁକାଇ ଦେଉଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଳ୍ପ ପାଣିକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ। ଯେମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କର ମୁହଁ, ଶୁଭ ମଣି ଅଳଙ୍କାରରେ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଦେବତା; ମାନବ ନୁହଁ। ଯେମାନେ ରାମଙ୍କର ମୁହଁ, ପଦ୍ମାକ୍ଷୀ ଚକ୍ଷୁ, ଶୁଭ ଭୃକୁତି, ଚମତ୍କାର ଦନ୍ତ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ନାକ, ଚାନ୍ଦ୍ରରେ ତାରା ଭଳି ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ମୋ ପତିର ମାଳିକା ମୁହଁ, ଶରତ୍ ଚାନ୍ଦ୍ର ଓ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେମାନେ ଖୁସି ହେବେ, ତେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଦେଖିବେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦ୍ରୁତ ରଶ୍ମି ଦେଖିବା। କୌଶଳ୍ୟା, ତୁମ ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେବାରୁ ମୋ ହୃଦୟ ଅପସାରି ଯାଉଛି; ମୁଁ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହେଉଛି, ଯେପରି ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ତାର ଆଲୋକ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୁଃଖ, ମୋ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ମୋତେ ଅସହାୟ ଏବଂ ଅବାସ୍ତବ ଭାବରେ ଭାସି ଦେଉଛି, ଯେପରି ନଦୀର ଧାରା ତଟକୁ ଆଘାତ କରେ।” ଏଭଳି ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୟାରେ ବିଲାପ କରି, ନିଜ ଜୀବନର ଶେଷ ସମୟ ଉପରେ ପହଁଚିଲେ।