ରାମଚରିତର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଏକ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା । ଏକ ବେଳେ ମୁଁ ଦେଖିଲିଁ, ଏକ ତପସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗା ଦେହ, ଛିଣ୍ଡା ମୃଗଚର୍ମ, ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛି । ସେ ଧର୍ମର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ଏହାପରେ ମୁଁ ଏକା ଏହି ଦୁଃଖିତ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ନେଇଁ ଗଲିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିଲେ । ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ପୁଅଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଉପରେ ଝୁଲି ପଡ଼ିଲେ । ତାହାପରେ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଦୟାଳୁ ପିତା କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ମୁଁ କି ତୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ? ତୋ ମାଆଁକୁ ଦେଖ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶିଶୁ, ତୁମେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହଁ? ସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ କଥା କର, ପୁଅ!” ପୁନି ସେ ଏହି ଶୋକରେ କହିଲେ, “ମୁଁ କି ତୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ପୁଅ? ତୋ ମାଆଁକୁ ଦେଖ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅ, ତୁମେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହଁ? ମୋ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠର ଶିଶୁ, କଥା କର । ତୋ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ବେଦମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ସ୍ବର ମୁଁ ଏବେ କେଉଁଠି ଶୁଣିବି, ଯେଉଁ ସ୍ବର ରାତିରେ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଯାଏ? ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରି, ସ୍ନାନ କରି, ହୋମ ଦେଇ, ଯେଉଁପୁଅ ମୋ ପାଖରେ ବସି ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲା, ଏବେ ସେ କିଏ କରିବ? କିଏ ମୋତେ ମୂଳ, କନ୍ଦ, ଫଳ ଆଣି ମୋତେ ଅତିଥି ଭଳି ଖୁଆଇବ, ଯେଉଁଠି ମୋର ରକ୍ଷା କିମ୍ବା ସମର୍ଥନ କରିବା ନାହିଁ?” “ମୋ ପୁଅ, କିପରି ମୁଁ ତୋ ଅନ୍ଧା, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବିନୀ ମାଆଁକୁ ଦେଖିବି, ଯିଏ ତୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ତୋ ପ୍ରତି ଆଶାବାନ୍ତି? ରୁହ, ଯିଅନାହଁ, ପୁଅ, ଯମଲୋକକୁ ଯାଅନାହଁ; କାଲି ମୁଁ ଏବଂ ତୋ ମାଆଁ ସହିତ ଏକାଠି ଯିବି । ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସହାୟ ବିହୀନ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୟନୀୟ, ଶୀଘ୍ର ତୋ ବିନା ଯମଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।” “ତାପରେ, ମୁଁ ବୈ୵ସ୍ୱତଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିବି: ‘ଧର୍ମରାଜ ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ସେ ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ଭାଳନ୍ତୁ ।’ ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଧର୍ମାତ୍ମା ଏପରି ଏକ ଅକ୍ଷୟ ଭୟହୀନତା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ।” “ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଛ; ଏହି ସତ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା ବୀରମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଲୋକକୁ ଯାଅ । ତୁମେ ସେଉଁଠିକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସାଗର, ଶୈବ୍ୟ, ଦିଲୀପ, ଜନମେଯୟ, ନହୁଷ ଏବଂ ଧୁନ୍ଧୁମାର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ତୁମେ ତାହାଁକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସଦାଚାରୀ, ଅଧ୍ୟୟନରତ, ଭୂଦାନ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରିଥିବା, ଏକପତ୍ନୀବ୍ରତୀ ଲୋକମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ତୁମେ ତାହାଁକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ହଜାର ଗାଁ ଦାନ କରିଥିବା, ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିବା ଏବଂ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ।” “ଏହି ବଂଶରେ କେହି ଅପମାନଜନକ ଦଶାକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ତୋତେ ହତ କଲା, ସେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦଶାକୁ ଯିବ ।” ଏପରି ଭାବରେ ସେ ଚାକିରେ ଚାକିରେ ଶୋକ କରିବାରୁ, ସେ ତାଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ସହ ଚିରାଞ୍ଜୀବୀ ପୁଅ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହାପରେ ତାଙ୍କର ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ, ତପସ୍ବୀ ପୁଅ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଦ୍ରୁତ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମଣ କଲେ । ତାପରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେ ମୋର ସେବା କଲା, ଏହାଫଳରେ ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି; ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ନିବାସକୁ ଆସିବ ।” ଏହିପରି କହି, ସଂଯମୀ ତପସ୍ବୀ ପୁଅ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଁଗଲେ । ତାହାପରେ ସେ ତପସ୍ବୀ, ତାଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ସହ ଶୀଘ୍ର ଜଳତର୍ପଣ କରି, ମୋତେ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ, “ରାଜନ, ଆଜି ମୋତେ ହତ୍ୟା କର; ମୃତ୍ୟୁରେ ମୋତେ କିଛି ପୀଡ଼ା ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ତୁମ ଶର ଦ୍ୱାରା ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁଅକୁ ବିନା ଇଚ୍ଛାରେ ହତ କରି ମୋତେ ସନ୍ତାନହୀନ କରିଦେଲ । କିନ୍ତୁ ମୋର ନିର୍ମଳ ପୁଅ ଅଜ୍ଞାନରେ ତୁମ ପକ୍ଷରୁ ହତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖଦ ଶୋକର ଶାପ ଦେଉଛି । ଯେପରି ମୋତେ ପୁଅ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ହେଉଛି, ସେପରି ରାଜନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ବିୟୋଗର ଶୋକରେ ଜୀବନ ଦେଉଛ । ଏହି ତପସ୍ବୀ ପୁଅ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନରେ ହତ ହୋଇଥିବାରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଧରିପାରିବ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅନ୍ତ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଆସିବ, ଯେପରି ଦାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦାନ ଫଳ ଧରିଥାଏ ।” ଏପରି ଶାପ ଦେଇ, ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ଶରୀର ରଖି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମଣ କଲେ । ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା, ଯାହା ମୋ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଧ୍ୱନି ଚଳାଇ ଶିକାର କରିବା ଅଭ୍ୟାସରୁ ଘଟିଥିଲା, ଏବେ ମୋ ମନେ ପଡ଼ୁଛି । ମୂଢ଼ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଯେପରି ରୋଗ ଆସେ, ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଏପରି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି । ସେଉଁଠିଏଁ, ମୃଦୁ ଭାବରେ, “ଏହି ଦିନ ଆସିଗଲା, ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଶାପ ସଫଳ ହେବ; ମୁଁ ଆଜି ପୁଅ ବିୟୋଗ ଶୋକରେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିବି,” ବୋଲି ମୁଁ କହିଲିଁ । “କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋତେ ଛୁଉନାହଁ, ଦୟାକରି ।” ଏପରି କହି, ରାଜା କନ୍ଦନ କରି, କମ୍ପିତ ହୃଦୟରେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ । “ଦେବୀ, ଯେପରି ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ କରିଥିଲି, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ; ଓ ସେ ମୋପାଇଁ ଯେ କଲେ, ତାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ । ଯଦି ଏ ଦିନ ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ଛୁଇଁଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଁଥାନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକେ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ବୋଲି ଦେଖିନଥାନ୍ତେ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ମୋ ସ୍ମୃତି ମନ୍ଦ ହେଉଛି; ବୈ୵ସ୍ୱତଙ୍କ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଡାକୁଛନ୍ତି, କୌଶଲ୍ୟା ।” “ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ବିଷାଦଜନକ କ’ଣ ଥାଇପାରେ, ଯେ ମୋର ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି, ମୁଁ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ?