ସେଠାରେ ବସିଥିବା, ଚଳାଚଳ କରିପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ସେହି ଦୁଇ ଅନ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତି ମୋ ଦ୍ୱାରା ନିରାଶ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ସମୟ କଟାଉଥିଲେ—ସେମାନେ ମୋ ପୁଅ ବିଷୟରେ ଅନେକ କଥା କହି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଶା ହରାଇ ଯାଇଥିଲେ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସେହି ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ମୋର ମନ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା; ମୁଁ ଏକ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲି। ମୋ ପାଦଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସେହି ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ମୋ ଶିଶୁ, କେଉଁଠି ଦେରି କରିଲୁ? ଶୀଘ୍ର ଆସି ମୋ ପାଇଁ ଜଳ ଆଣ।” ସେଉଁଠି କହିଲେ, “ପୁଅ, ତୁମେ ଜଳରେ ଖେଳୁଥିଲେ କିଛି ହେଉ, ତୁମର ମାତା ଚିନ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସ।” ଏହିପରି କଥା କହି, “ପୁଅ, ଯଦି ତୁମ ମାତା କିମ୍ବା ମୁଁ କିଛି ଦୋଷ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ହେଉଥିଲେ, ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅସହାୟଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଅନ୍ଧଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଆମ ଜୀବନ ତୁମେ; ଅତେବ କିଛି କଥା କହ ନା, ମୌନ କାହିଁକି?” ମୁଁ ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଣ୍ଠରେ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲି। ମୁଁ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଉପରେ ଆସିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଘଟଣା ବିଷୟରେ କହିଲି। “ମୁଁ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଦଶରଥ ନାମରେ ପରିଚିତ; ମୁଁ ତୁମ ପୁଅ ନୁହେଁ, ମହାତ୍ମା। ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।” “ମୁଁ ଧନୁ ଧରି ସରୟୂ ତଟକୁ ଶିକାର କରିବା ପାଇଁ ଗଲି, ଭାବିଲି କିଛି ପଶୁ ଜଳପାନ କରିବାକୁ ଆସିଛି, ଶାୟଦ ହାତୀ। ତାପରେ ମୁଁ ଜଳରେ କୋମଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି, ଭାବିଲି ଏହା ହାତୀ, ଏବଂ ଏକ ତୀର ଛାଡ଼ିଲି। ନଦୀତଟକୁ ଯାଇ, ଦେଖିଲି ଏକ ତପସ୍ବୀ ଭୂମିରେ ଶୟାନ, ମୋର ତୀର ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଲାଗିଛି, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଇଛି। ମହାନ, ମୁଁ ହାତୀ ଭାବି ତୀର ଛାଡ଼ିଲି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।” “ତାଙ୍କ ନିଜ କଥାରେ ଦୁଃଖିତ ହେବାରୁ, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ତୀରକୁ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବାହାର କରିଦେଲି। ଏବଂ ତୀର ବାହାରିବା ସହିତ, ସେଉଁଠି ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ; ଆପଣମାନେ, ଅନ୍ଧ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରିଲେ। ଅଜାଣିରେ ମୋ ତୀର ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା; ଏପରି ଘଟିଥିବାରୁ, ଶେଷରେ ଆପଣ ମତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।” ମୋର କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଦହି, ମହାର୍ଷି ତୀବ୍ର ଶୋକ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଗଲା, ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୀଣ କରିଦେଲା, ଏବଂ ସେ ମହାତ୍ମା ମୋତେ ଯୋଡ଼ା ହାତରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖି କହିଲେ, “ରାଜନ, ତୁମେ ଏହି ଅପକାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ଦ୍ୱାରା କବୁଳିନଥାନ୍ତି, ତେବେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଏକକ୍ଷଣରେ ଲକ୍ଷ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଗିଯାଏଥାନ୍ତା। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ବିଶେଷକରି କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଶୁଣି କରାଯାଇଥିଲେ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ହରାଇଯିବେ। ଯଦି ଜାଣିଶୁଣି ଏକ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ର ଚାଲାଯାଏ, ତେବେ ମୁଣ୍ଡ ସାତ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଗିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅଜାଣିରେ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ବଞ୍ଚିଛ; ନାହିଁହେଲେ, ଆଜି ରଘୁବଂଶ ପ୍ରଳୟ ହୋଇଯାଏଥାନ୍ତା, ତୁମେ କିପରି ରହିପାରିଥାନ୍ତୁ?” “ରାଜନ, ଆମକୁ ସେଉଁଠି ନେଇଚାଲ, ଆମେ ଆଜି ଆମ ପୁଅଙ୍କୁ ଶେଷଥର ପାଇଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ, ମୁଁ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲି, ଯେଉଁଠି ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ମୃଗଚର୍ମ ଛିଟିଯାଇଥିବା, ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ଶୟାନ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଧର୍ମଲୋକକୁ ଯାଇଥିଲେ। ମୁଁ ଏକାକି ଦୁଃଖାନ୍ବିତ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶରୀର ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଦେଲି। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶରୀରକୁ ଛୁଇଁ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କ ବାପା କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ମୁଁ କି ତୁମ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ? ତୁମ ମାତାକୁ ଦେଖ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ମୃଦୁସ୍ୱର ଶିଶୁ, କାହିଁକି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହଁ? କିଛି କହ। କେଉଁ ମଧୁର କଣ୍ଠ ରାତିରେ ବେଦାବୃତ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କରି, ମୋ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ? ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ, ସ୍ନାନ, ହୋମ କରି, ମୋ ପୁଅ ଯେଉଁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ସେ କିଏ?” “କିଏ ମୂଳ, କନ୍ଦ, ଫଳ ଆଣି, ଅସହାୟ ମୋତେ ଅତିଥି ଭଳି ଖାଇବାକୁ ଦେବ? ପୁଅ, ଏହି ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ବିନୀ ମାତାକୁ ମୁଁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବି, ଯିଏ ପୁଅ ଲାଗି ଏତେ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି?” “ପୁଅ, ଯମଲୋକକୁ ଯାଅନାହିଁ, ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ଆସନ୍ତାକାଲି ତୁମ ସହିତ ଯିବା। ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ଦୁଃଖରେ, ଅସହାୟ, ଅରଣ୍ୟରେ ଶୀଘ୍ର ଯମଲୋକକୁ ଯିବା, ତୁମ ବିନା। ମୁଁ ତାପରେ ବୈବସ୍ବତ ଯମଙ୍କୁ କହିବି: ‘ଧର୍ମରାଜ, ମୋତେ କ୍ଷମା କର, ଏହି ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ।’” “ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ, ମହାପୁରୁଷ, ଏପରି ଦୁଃଖିତ ପିତାମାତା ପାଇଁ ଏକ ଅକ୍ଷୟ ଭୟମୁକ୍ତି ବର ଦିଅ। ଯେପରି ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ହତ, ତାହାର ସତ୍ୟ ଶପଥରେ, ଯେଉଁ ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ପୁଅ, ତୁମେ ସେଉଁଠି ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛୁଆନ୍ତିନାହଁ, ସତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ତୁମେ ସେଉଁଠି ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସଗର, ଶୈବ୍ୟ, ଦିଲୀପ, ଜନମେଜୟ, ନହୁଷ, ଧୁନ୍ଧୁମାର ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ତୁମେ ସେଉଁଠି ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନ, ଅଧ୍ୟୟନରତ, ଭୂଦାନକାରୀ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ଏବଂ ପତିବ୍ରତା ପତିନୀମାନେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।” ଏପରି ଭାବେ, ଏକ ଅସୀମ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ମଧ୍ୟରେ, ତପସ୍ବୀ ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତିକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରି, ମୁଁ ଦଶରଥ ସେ ସମୟର ସାକ୍ଷୀ ହେଲି।