ସେ ସମୟରେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଯେ ଗଭୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରୁଥିବା ଏକ ଯୁବକ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ପହଞ୍ଚି ତାଙ୍କର ଶରୀର ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ତଳମଳାଉଛନ୍ତି। ସେ ଅତି କଷ୍ଟରେ ମତେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ମନକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି, ରାଜନ। ଆପଣ ମନରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧର ପାପ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଅଜାଣିରେ ହୋଇଯାଇଛି।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ରାଜନ। ଏହି କଥାରେ ଆପଣଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଉ ନାହିଁ। ମୋ ମା’ ଶୂଦ୍ରା ଓ ବାପା ବୈଶ୍ୟ, ହେ ଭୂମିପତି।” ଏଭଳି କଷ୍ଟରେ ଥିବା ସେ ଯୁବକ ଯେତେବେଳେ ମୋ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ତଳମଳାଉଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ତୀରଟି ବାହାର କରିଦେଲି। ତା’ପରେ ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସରୟୂ ତଟରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପଡିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ପରେ, ମୁଁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ହତ୍ୟା ପାଇଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କଥାହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲି। ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ମହାପାପ କରି ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ମୁଁ ଏକାକୀ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି—ଏହି ଅପରାଧରୁ କିଛି ଭଲ କିପରି ହେବ? ତା’ପରେ ଏକ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ନେଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲି, ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା, ସେପରି ମୁଁ ପଥ ଅନୁସରିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଅଭିଭାବକଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ଓ ଅସହାୟ, ଦୁଇଟି ଛେଦିତ ପଖିର ଭଳି। ସେମାନେ ବସିଥିଲେ, ଚଳିପାରୁନଥିଲେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନେହ ହରାଇ ନିରାଶାରେ କଥା ହେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଅସହାୟ ଓ ନିର୍ବଳ। ତାଙ୍କ ମନ ଶୋକରେ ଭରିଗଲା, ହୃଦୟ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା। ମୁଁ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ଏବଂ ଏକପୁଣି ସୋକରେ ଆବୃତ ହେଲି। ମୋ ପଦଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସେ ଋଷି କହିଲେ, “ମୋ ଶିଶୁ, କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ? ଶୀଘ୍ର ଜଳ ଆଣ।” ଆଉ କହିଲେ, “କିଛି ଦିନ ଜଳରେ ଖେଳିଥିଲୁ କି? ତୋ ମା’ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସ।” “ଯଦି ତୋ ମା କିମ୍ବା ମୁଁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲୁ, ତୁମେ ତପୋଧନ ଥିବାରୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” “ତୁମେ ଅସହାୟଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଅନ୍ଧଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି। ଆମର ଜୀବନ ତୁମେ; କାହିଁକି ଏକଥା ମଧ୍ୟ କହୁନାହ, ମୋ ପୁତ୍ର?” ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ଭୟ ଓ କମ୍ପନରେ ତାଙ୍କୁ କଥାହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି। ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସେ ଭୟାନକ ଦୁଃଖର ବିଷୟ କହିଦେଲି—“ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଦଶରଥ ନାମରେ ପରିଚିତ; ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ର ନୁହେଁ, ମହାତ୍ମନ। ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡିଯାଇଛି।” “ମୁଁ ଧନୁଷ ନେଇ ସରୟୂ ତଟକୁ ଶିକାର ଲାଗି ଗଲିଥିଲି, ଭାବିଲି କିଛି ପଶୁ ଜଳ ପିବାକୁ ଆସିଛି, ଶାୟଦ ହାତୀ। ତେବେ ଜଳରେ କୁମ୍ଭ ଭରିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ଭାବିଲି ଏହା ହାତୀ ହେବ, ତା’ପରେ ତୀର ଛାଡ଼ିଦେଲି। ତା’ପରେ ନଦୀତଟରେ ଗଲି ଦେଖିଲି ଏକ ତପସ୍ବୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ମୋ ତୀରରେ ହୃଦୟ ଭିଦ୍ଧ, ପ୍ରାଣ ବିଦାୟ ହୋଇଯାଇଛି। ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ଏହି ଭୟାନକ ଦୁଃଖ ଶୁଣି, ମୁଁ ହାତୀକୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲୋହା ତୀର ଜଳରେ ଛାଡ଼ିଥିଲି; ଏହି ତୀରରେ ତୁମର ପୁତ୍ର ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ତା’ପରେ ସେ ନିଜେ କହିଥିବା ଅନୁଯାୟୀ, ଯେତେବେଳେ କଷ୍ଟରେ ଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ତୀର ବାହାର କରିଦେଲି। ଏବଂ ତୀର ବାହାର କରିବା ସହିତ, ସେ ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଆପଣମାନେ, ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ଧ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରିଲେ। ଅଜାଣିରେ ତୁମର ପୁତ୍ର ମୋ ତୀରରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଘଟିଯାଇଛି, ବାକି ଯାହା ଅଛି, ମହାତ୍ମା ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।” ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଶୋକରେ ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇ, ସେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରିଥିଲି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ଏହି ଅପରାଧ ନିଜେ ମୋତେ କହିନଥାନ୍ତି, ରାଜନ, ଆପଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଏତିକି ମହାପାପରେ ଏକକ୍ଷଣରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଗିଯାଇଥାନ୍ତା। ଅରଣ୍ୟବାସୀକୁ ମାରିବା, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯଦି ଜାଣିସୁଣି କରେ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାହାର ଫଳରେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ହରାଇଥାନ୍ତା। ଯଦି ଏହିପରି ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ତପସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଉପରେ ଜାଣି ସୁଣି ଛାଡ଼ାଯାଏ, ମୁଣ୍ଡ ସାତ ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଜ୍ଞାନରେ ହୋଇଥିବାରୁ, ଆପଣ ବଞ୍ଚିଗଲେ; ନାହିଁଲେ ଆଜି ରଘୁବଂଶ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା—ତେବେ ଆପଣ କିପରି ରହୁଥାନ୍ତେ?” ତା’ପରେ ସେ କହିଲେ, “ରାଜନ, ଆମକୁ ତାହାଁକୁ ନେଇଯାଅ; ଆମେ ଆଜି ଶେଷଥର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁଉଛୁ।” ତାଙ୍କର ଶରୀର ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗା, ମୃଗଚର୍ମ ବିକିରିତ, ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଧର୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ତା’ପରେ ମୁଁ ଏକାକୀ ଭାବେ ସେ ଦୁଇ ଦୁଃଖିତ ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ନେଇଗଲି, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଦେଲି। ସେ ତପସ୍ବୀ ଦମ୍ପତି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ପଡ଼ି ପଡ଼ି କାନ୍ଦିଲେ। ତାଙ୍କ ବାପା କହିଲେ, “ମୁଁ କି ତୋ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ପୁତ୍ର? ଦେଖ, ତୋ ମା’ ଆଛନ୍ତି, ଧର୍ମପରାୟଣ! କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହୁଁ, ମୋ ମୃଦୁସ୍ବର ପିଲା? କିଛି କହ।” “ମୁଁ କି ତୋ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ପୁତ୍ର? ଦେଖ, ତୋ ମା’ ଆଛନ୍ତି, ଧର୍ମପରାୟଣ! କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହୁଁ, ମୋ ମୃଦୁସ୍ବର ପିଲା? କିଛି କହ।” “ଏବେ ମୁଁ କାହାର ମିଷ୍ଟି ସ୍ବରରେ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିବି, ବିଶେଷକରି ରାତିରେ, ଯାହା ମୋ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଯାଏ?” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ବିରହରେ, ସେ ତପସ୍ବୀ ଦମ୍ପତି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ମୋ ହୃଦୟ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଭରିଗଲା।