ଏହି ଘଟଣା ସମୟରେ, ଦଶରଥ ରାଜା କହିଲେ— “ସେ ଯଦି ଜାଣିଥାନ୍ତି ମଧ୍ୟ, କ’ଣ କରିପାରିବେ? ସେ ଅଶକ୍ତ, ନିରାଶ୍ରୟ; ଯେପରି ଏକ ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ କାଟାଯିବାରୁ ବଞ୍ଚାଇପାରେନି, ସେପରି ସେ କିଛି କରିପାରିବେନି। ରାଘବ, ତୁମେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଖବର ଦିଅ; ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନିପରି ଦଗ୍ଧ କରିଦେବ ନାହିଁ। ଏହି ଏକମାତ୍ର ପଥ, ରାଜନ୍ୟ, ଯାହା ମୋର ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଏ; ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଅ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର, ନହେଲେ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଶାପ ତୁମକୁ ବ୍ୟାପିଯିବ। ରାଜନ୍ୟ, ମୋ ଶରୀରରୁ ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଟାଣିଦିଅ; ଏହା ମୋ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଅଟକାଇଦେଇଛି, ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ମାଟିର ଉଚ୍ଛାସ ନଦୀକୁ ଅଟକାଇଥାଏ। ଯଦି ଏହି ବାଣ ଶରୀରରେ ରହିଯାଏ, ମୁଁ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରିବି; ଯଦି ବାହାର କରିଦିଅ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି—ମୋ ମନରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଆସିଲା ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ବାଣ ଟାଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ, ମୁଁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲି, ମୋ ହୃଦୟର ଚିନ୍ତା ସେ ସାଧୁପୁତ୍ର ଦେଖିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରୁଥିବା, ଶକ୍ତିହୀନ ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖିତ ସେ, ମୋ ନିକଟକୁ ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଆସି, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଢିଲା ହେଇଯାଇ, କହିଲେ— ‘ମୁଁ ମୋ ମନକୁ ଧୃଢ଼ କରିଛି, ରାଜନ୍ୟ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ଯେଉଁ ପାପ ହୋଇଛି, ତାହା ତୁମ ମନରୁ ଦୂର କର। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ରାଜନ୍ୟ; ମୋ ମା ଶୂଦ୍ରା ଓ ପିତା ବୈଶ୍ୟ; ଏହି କଥା ଜାଣି, ତୁମ ମନ ଦୁଃଖୀ ହେଉନାହିଁ।’ ଏଭଳି କଥା କହି, ଶର ଆଘାତରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା, ତାଙ୍କ ଦେହ ମାଟିରେ ପଡ଼ି ଏକ ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲେ। ସେ ମାଟିରେ ନମ୍ର ହୋଇ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବାଣ କାଢ଼ିଦେଲି। ତାପରେ, ଜଳରେ ଭିଜା ଦେହରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ହୃଦୟର ଘାଉର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖ ପାଇ, ସରୟୂ ତଟରେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଶୁଇଥିବା ଦେଖିଲି। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଘଟିଥିବା ମହାମୁନିର ହତ୍ୟା ଉପରେ ଶୋକ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ପୁନି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— ‘ଏହି ମହାପାପ ଅଜ୍ଞାନରେ କରିଏଁ, ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଗଲା, ମୁଁ ଏକାକୀ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି, କିପରି ଏଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ ହେବ? ତାପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳର କୁମ୍ଭ ନେଇ, ମୁଁ ସେଠାରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପଥ ଅନୁସରି ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ଅଶକ୍ତ—ଏକା ଏକା ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ଛେଦିତ ପକ୍ଷୀ ପରି। ସେମାନେ ଅଚଳ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆଶାହୀନ ହୋଇ, ଏକାକୀ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଉପରେ କଥା ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଶୋକରେ ଆବୃତ, ହୃଦୟ ଭୟରେ କମ୍ପିତ; ମୁଁ ସେଇ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚି ଆଉ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହେଲି। ମୋ ପାଦ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେ ଋଷି କହିଲେ— “କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ ହେଲୁ, ପୁଅ? ଶୀଘ୍ର ଜଳ ଆଣ।” “କିଛି କାରଣରେ ତୁମେ ଜଳରେ ଖେଳୁଥିବ, ପୁଅ, ତୁମ ମା ଚିନ୍ତିତ; ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସ।” “ମୋ ଅଥବା ତୁମ ମା ଯଦି କିଛି ଦୋଷ କରିଥିଲୁ, ତୁମେ ତପସ୍ୱୀ ହୋଇ ଏହି କଥା ମନରେ ରଖନାହଁ।” “ତୁମେ ଅଶକ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଅନ୍ଧଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି; ଆମ ପ୍ରାଣ ତୁମେ; କାହିଁକି ଆମ ସହ କିଛି କଥା କହୁନାହଁ?” ଏପରି ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ କହିଲି। ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଶକ୍ତି ଜଗାଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଉପରେ ଘଟିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଘଟନା ବିଷୟରେ କହିଲି— “ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଦଶରଥ ନାମକ, ତୁମ ପୁଅ ନୁହେଁ, ମହାତ୍ମନ୍; ମୋ କର୍ମର ଫଳରେ ଏହି ଦୁଃଖ ମୁଁ ଭୋଗୁଛି, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯାହା ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଧନୁଷ ନେଇ ସରୟୂ ତଟକୁ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲି; ଭାବିଲି କିଛି ପଶୁ ଜଳ ପିବାକୁ ଆସିଛି, ବୋଧହୁଏ ହାତୀ। ତାପରେ ମୁଁ ଜଳ ଭରା କୁମ୍ଭର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ହାତୀ ଭାବି ଏକ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି। ନଦୀତଟକୁ ଗଲି, ଦେଖିଲି ଏକ ତପସ୍ୱୀ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଛି, ମୋ ବାଣରେ ହୃଦୟ ଆଘାତ ପାଇଛି, ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଇଛି। ଏହି ଭଳି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ହାତୀ ମାନି ଲୋହା ବାଣ ଜଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପୁଅ ହତ୍ୟା ହେଲେ। ତାପରେ, ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ମୁଁ ତ୍ୱରିତ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବାଣ ବାହାର କରିଦେଲି। ବାଣ ବାହାରିବା ସହିତ, ସେ ସେଠାରେ ଶ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ତୁମେ ଦୁଇଜଣ, ବୃଦ୍ଧ ଅନ୍ଧ ଦମ୍ପତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଅଜ୍ଞାନରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପୁଅ ହତ୍ୟା ହେଲା; ଏବେ ଯାହା ହେଉଛି, ଶେଷରେ ମୁଁ ଆଶା କରୁଛି ମୁନି ମୋତେ କ୍ଷମା କରିବେ।” ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ମୁନି ତାଙ୍କ ଭାବନା ଦମନ କରିପାରିଲେନି। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ, ସେ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନମ୍ର ହସ୍ତେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରୁଥିବା ମୋତେ କହିଲେ— “ତୁମେ ଏହି ଅପରାଧ ସ୍ୱୟଂ ମୋତେ ଦେଖାଇନଥାନ୍ତି, ରାଜନ୍ୟ, ତେବେ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଏହି କ୍ଷଣରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଗିଯାଏ ଥାନ୍ତା। ରାଜନ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟବାସୀକୁ, ବିଶେଷକରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଶୁଣି ହତ୍ୟା କଲେ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କରିପାରେ। ତପସ୍ୱୀ ଉପରେ ଜାଣିଶୁଣି ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ସାତ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଗିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଜ୍ଞାନରେ ହୋଇଥିଲା, ତେଣୁ ତୁମେ ବଞ୍ଚିଛ; ନାହିଁହେଲେ ଆଜି ରଘୁ ବଂଶ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ତୁମେ କିପରି ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତୁ? ରାଜନ୍ୟ, ଆମକୁ ଏବେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଯାଅ; ଆମେ ଆଜି ଶେଷଥର ପାଇଁ ଆମ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ଏପରି ଭାବେ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନରେ ଘଟିଥିବା ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଏବଂ ମୁନିଦମ୍ପତିଙ୍କ ଅଶ୍ରୁମୟ ଶୋକକୁ ଅତି ଭକ୍ତିଭାବରେ କଥା ହେଲେ।