ଏହି ଘଟଣାରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କହିଲେ— "ମୋର ଏକ ତୀରରେ ମୋ ଜୀବନ୍ଦାୟିନି ଅଂଶକୁ ଘାତ କରି, ମୋର ଦୁଇଜଣ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା, ଏବେ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ, ଅନ୍ଧ ଓ ନିରାଶ୍ରୟ, ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଆଶାର କ୍ରୂର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଜନ୍ମରେ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ପିତା କେଉଁଠି ମୁଁ ଏଠି ମୃତ୍ତିକାରେ ପଡ଼ିଛି, ତାହା ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି। ଯଦି ଜାଣିଥାନ୍ତେ ମଧ୍ୟ, ସେ କ'ଣ କରିପାରିବେ? ସେ ଅଶକ୍ତ, ଏକ ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ କାଟାଯିବାରୁ ବଞ୍ଚାଇପାରେନି।" ତାପରେ ସେ କହିଲେ, "ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଯାଅ, ଏବଂ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ସ୍ବୟଂ ଖବର ଦିଅ; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନିପରି ଦଗ୍ଧ କରିଦେଉନି। ଏହି ଏକମାତ୍ର ପଥ, ଯାହା ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଯାଏ; ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦିଅ, ନହେଲେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି।" ଏହିପରି କହି, ସେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ରାଜନ୍, ମୋ ଶରୀରରୁ ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରଟି ଉତ୍ତାରିଦିଅ; ଏହା ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ଅଟକାଇଦେଇଛି, ଯେପରି ବାଁଧ ନଦୀର ଜଳକୁ ଅଟକାଇଥାଏ। ଯଦି ଏହି ଶରୀରେ ଶର ରହିଯିବ, ମୁଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବି; ଯଦି ତୁମେ ତାହା ଉତ୍ତାରିଦେଉ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି। ଏହି ଭୟ ମୋର ମନରେ ଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ତୀରଟି ଉତ୍ତାରିବାକୁ ଯୋଜନା କରୁଥିଲ।" ଏହି ସମୟରେ ସେ ଋଷିପୁତ୍ର ଦୁଃଖ, ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଶୋକରେ ଭାସୁଥିଲେ, ଏବଂ ମୋ ମନର ଚିନ୍ତାକୁ ଦେଖିପାରିଥିଲେ। ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କ୍ଷୀଣ ଶରୀର ନେଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ମୋର ମନକୁ ଧୃଢ କରୁଛି, ରାଜନ୍; ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧର ପାପକୁ ମନରୁ ଦୂର କର। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ; ମୋ ବାପା ବୈଶ୍ୟ ଓ ମାଆ ଶୂଦ୍ରା, ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏହିପରି କହି, ତୀରର ଘାତରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିଥିଲା, ଧରି ଧରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶରୀରରୁ ତୀରଟି ଉତ୍ତାରିଦେଲି। ସେ ଜଳରେ ଭିଜା ଦେହରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ହୃଦୟର ଘାତରେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସରୟୂ ତଟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏହି ମହାପାପ ଅଜ୍ଞାନରେ କରିଯାଇଛି; ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଏକାକି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି, କିପରି ଏହାର କିଛି ମଙ୍ଗଳ ହେବ।" ତାପରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳର କଳଶ ନେଇ, ମୁଁ ସେଇ ଆଶ୍ରମ ପଥରେ ଚାଲିଗଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ପିତାମାତା, ଦୁଇଟି ପଖା କାଟା ପକ୍ଷୀ ପରି ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିଷୟରେ କଥା କହି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆଶାହୀନ ହୋଇ, ଅନାଥ ପରି ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମନ ଶୋକରେ ଭାସୁଥିଲା, ହୃଦୟ ଭୟରେ କମ୍ପିଥିଲା। ମୁଁ ଆଶ୍ରମ ପହଞ୍ଚି, ଆଉ ଏକଥର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲି। ମୋ ଚାଲିଆସିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେଇ ଋଷି କହିଲେ— "କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ, ପୁଅ? ଶୀଘ୍ର ଆମକୁ ଜଳ ନେଇଆ। କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ତୁମେ ଜଳରେ ଖେଳିଥିବା ପରି, ତୁମ ମାଆ ଚିନ୍ତିତ। ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସ। ଯଦି ତୋ ମାତା କିମ୍ବା ମୁଁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ତପସ୍ବୀ ହୋଇ, ତାହା ମନେ ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅନାଥଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଅନ୍ଧଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି; ଆମ ପ୍ରାଣ ତୁମେ; କାହିଁକି ଆମକୁ କିଛି କହୁନାହ, ପୁଅ?" ଏହା ଦେଖି, ମୁଁ ଭୟ ଓ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲି। ମନକୁ ଧୃଢ କରି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ କହିଲି— "ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଦଶରଥ ନାମ; ତୁମ ପୁଅ ନୁହେଁ, ମହାତ୍ମନ୍। ମୋର କର୍ମର ଫଳରେ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଆସିଛି, ଯାହା ଶୁଭ ଲୋକମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।" "ମୁଁ ଧନୁ ଧରି ସରୟୂ ତଟକୁ ଯାଇଥିଲି, ଶିକାର ପାଇଁ, ଭାବିଲି କିଛି ପଶୁ ଆସିଛି, ସାଇତ ହାତୀ। ତାପରେ ଜଳ ଭରା କଳଶର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ହାତୀ ଭାବି ତୀର ଛାଡ଼ିଦେଲି। ନଦୀ କୂଳକୁ ଗଲି, ଦେଖିଲି ଏକ ତପସ୍ବୀ ମୃଦାଙ୍ଗ ଶରୀରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ମୋ ତୀରରେ ହୃଦୟ ଛିଦ୍ର।" "ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ମୁଁ ତୀର ଉତ୍ତାରିଲି, ଏବଂ ସେ ଏଠାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ; ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଅଜାଣି, ତୁମ ପୁଅ ମୋର ତୀରରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲେ; ଏବେ ଯାହା ହେବାକୁ ଥିଲା, ତାହା ହୋଇଛି, ମୁଁ ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଛି।" ଏହି କ୍ରୂର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୋକରେ ଭାସି, ଋଷି ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ମୋତେ ଯୋଡ଼ା ହାତରେ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା କହିଲେ— "ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ ନିଜେ ମୋତେ ନ କହିଥାନ୍ତେ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଏକକ୍ଷଣରେ ଲକ୍ଷ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ। ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟବାସୀ ହତ୍ୟା, ଯଦି ଜାଣି ସଜାଗରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ କରିଦିଏ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ମଧ୍ୟରେ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଅଜାଣି ଦୁଷ୍କର୍ମର କଥା ଉଦ୍ଘାଟନ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ଓ ଦୟା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।