ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମାତା, ବାପା ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ଆମେ ତିନିଜଣେ ଏକ ତୀରରେ, ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ କିଶୋରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲୁ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ଧର୍ମବୋଧରେ ମୋ ହୃଦୟ ଭାରି ହେଲା, ମୋ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ହାତରୁ ଖସି, ମାଟିକୁ ପଡିଗଲା। ରାତିରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ରୋଦନ ଶୁଣି, ମୁଁ ବିକଳ ହୋଇଗଲି, ଶୋକରେ ପ୍ରକୃତି ହରାଇଦେଲି। ମୁଁ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଦେଖିଲି, ସରୟୂ ତଟରେ ଏକ ତପସ୍ବୀ ତୀରରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜଟା ବିଖଣ୍ଡିତ, କମଣ୍ଡଳୁ ଓଲଟିଯାଇ ଶୂନ୍ୟ, ଦେହ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିନ, ତୀରରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କଲେ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ଓ ଅସ୍ଥିର, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଭାବରେ କଠୋର କଥା କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ, ମୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ବସି କ’ଣ ଦୋଷ କରିଥିଲି? ତୁମେ ନିଜ ଲାଗି ପାଣି ନେବାକୁ ଚାହିଁ, ମୋତେ କାହିଁକି ମାରିଦେଲା?” “ମୋ ଏକ ତୀରରେ ମୋର ପ୍ରାଣସ୍ଥଳ ଭିଦ୍ଧ ହେଉଥିବାରୁ, ମୋର ଦୃଷ୍ଟିହୀନ, ବୃଦ୍ଧ ମାତା-ବାପା ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନ୍ଧ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତରସାରେ ଆଶାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ମୋ ପାଇଁ ପଥେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ବାପା ଜାଣିପାରୁନାହାନ୍ତି ଯେ, ମୁଁ ଏଠି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ତେଣୁ ମୋ ବାପା ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ କ’ଣ କରିପାରିବେ? ସେ ଅଶକ୍ତ, ଗଛ ଗଛକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରୁନାହିଁ, ସେପରି। ଏବେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ରାଘବ, ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ନିଜେ ଖବର ଦିଅ; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି ପରି ତୁମକୁ ଦହିନଦେଉ। ଏହି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ, ଏହିପଥେ ଯାଇ, ରାଜନ, ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର; ନହେଲେ, ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି। “ମୋର ପ୍ରାଣସ୍ଥଳରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରଟି ଟାଣିଦିଅ, ରାଜନ, ଏହା ମୋର ଶ୍ୱାସକୁ ଅଟକାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଟିବା ନଦୀ ତଟରେ ପାଣିକୁ ଅଟକାଇଥାଏ। ତୀର ରହିଲେ ମୁଁ ପୀଡିତ ହେବି, କାଢ଼ିଦେଲେ ମୁଁ ମରିଯିବି—ଏହି ଭୟ ମୋ ମନରେ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ତୀର ଟାଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲା। ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ଦୁର୍ବଳ, ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ, ତୁମ ମନର ଚିନ୍ତା ଦେଖିପାରିଲି। ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ବେଦନାରେ ତାଳମାଳ ହେଉଥିବା ସେ, ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ତୀବ୍ର କଥା କହିଲେ—‘ମୁଁ ମୋ ମନକୁ ଧୃଢ଼ କରୁଛି, ରାଜନ; ତୁମ ହୃଦୟରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କର। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ରାଜନ, ମୋର ମାଁ ଶୂଦ୍ରା, ବାପା ବୈଶ୍ୟ; ତେଣୁ ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ।’ ଏପରି କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ କହି, ତୀରରେ ଭିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଗଡ଼ି ତାଳମାଳ ହେଉଥିଲେ। ସେ ଭୂମିରେ ଧସିପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ତୀରଟି ଟାଣି ନେଲି। ପାଣିରେ ଭିଜା ଦେହରେ, ହୃଦୟର ଘାଏ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସରୟୂ ତଟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲି। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ତପସ୍ବୀର ବଧ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ପୁନି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ମହାପାପ ଅଜ୍ଞାନରେ କରିଯାଇଛି, ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭ୍ରମିତ, ମୁଁ ଏକାକୀ ହୋଇ, ଏହାର କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ ହେବ କି ନାହିଁ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲି। ପରେ, ପବିତ୍ର ପାଣିରେ ଭରା କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଦିଆ ପଥ ଅନୁସରି ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ଅଶକ୍ତ ମାତା-ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ଦୁଇଟି ଛେଦିତ ପକ୍ଷ ବିହୀନ ପକ୍ଷୀ ପରି। ସେମାନେ ଅଚଳ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆଶାହୀନ, ନିରାଶ୍ରୟ ଲୋକମାନେ ପରି ଦୁଃଖରେ ଅଟୁଟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଶୋକରେ ଭାରି, ହୃଦୟ ଭୟରେ କମ୍ପିତ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ପୁନି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିମୁଗ୍ଧ ହେଲି। ମୋ ପାଦ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତପସ୍ବୀ କହିଲେ—‘କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ, ପୁତ୍ର? ଶୀଘ୍ର ପାଣି ଆଣ।’ ‘ପାଣିରେ ଖେଳୁଥିବା କାରଣେ ଦେଖି, ତୋର ମାଁ ଚିନ୍ତିତ; ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଆ।’ ‘ମୋ କିମ୍ବା ତୋର ମାଆ କୌଣସି ଦୋଷ କରିଥିଲେ, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ତପସ୍ଵୀ ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ‘ତୁମେ ଅଶକ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଅନ୍ଧଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି; ଆମର ପ୍ରାଣ ତୁମେ; କାହିଁକି ଆମକୁ କିଛି କହୁନାହ, ପୁତ୍ର?’ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ କମ୍ପିତ ଓ ଭୟଭୀତ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲି। ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ସାହସ ଜମା କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଘଟିଥିବା ଦୁର୍ଦ୍ରୁଘଟନା ବିଷୟରେ କହିଲି—‘ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଦଶରଥ ନାମ, ତୁମର ପୁତ୍ର ନୁହେଁ, ମହାତ୍ମନ୍; ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଆସିଛି, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯାହାକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି। ମୁଁ ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ ସରୟୂ ତଟକୁ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲି, ଭାବିଲି କିଛି ପଶୁ ପାଣିପାଇଁ ଆସିଛି—ସମ୍ଭବତଃ ହାତୀ। ତାପରେ ଏକ କମଣ୍ଡଳୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭାବିଲି ଏହା ହାତୀ, ତୀର ଛାଡ଼ିଦେଲି। ନଦୀତଟକୁ ଗଲି, ଦେଖିଲି ଏକ ତପସ୍ବୀ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ତଳପଡ଼ିଛନ୍ତି, ମୋର ତୀର ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭିଦ୍ଧ କରିଛି। ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ହାତୀକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, ଲୋହା ତୀର ଛାଡ଼ିଦେଲି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ପୁତ୍ର ବଧ ହେଲେ।