ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଘଟଣାରେ, ରାଜା ଦଶରଥ କୁହିଲେ—“ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ, ଫଳ ନ ଦେଇ କେବଳ ହାନି ଆଣିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହେବ; ଯେପରି ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଜନାନୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ଅପରାଧ ହୁଏ।” ସେ ଏହି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—“ମୋ ଜୀବନ ହରାଇବା ଉପରେ ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ; ବରଂ ମୋ ମାତା ଓ ପିତା, ଯେମାନେ ମୋ ପରି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ।” “ସେ ଜରାଜୀଣ ଦମ୍ପତି, ଯେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ—ମୁଁ ନଥିଲେ, କିଏ ସେମାନଙ୍କ ଦେଖାଶୁଣା କରିବ?” ଦଶରଥ କହିଲେ—“ମୋ ଜରାଜୀଣ ମାତା ପିତା, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ଏକ ଅଗ୍ନିବାଣ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲୁ—ଏକ ଅବୋଧ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା।” ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ବାକ୍ୟଗୁଡିକୁ ଶୁଣି, ଧର୍ମରେ ଆଶା ରଖିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ହାତରୁ ଧନୁ ଓ ବାଣ ପୃଥିବୀରେ ପଡିଗଲା, ଦୁଃଖରେ ସେ ଅତି ଅନ୍ଧ ହେଲେ। ରାତିରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ଦଶରଥ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଘଟଣା ହେଇଥିଲା, ତାହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଦଶରଥ ଦେଖିଲେ—ଏକ ତପସ୍ବୀ ସରୟୁ ତୀରେ ମୃତ୍ୟୁ ଶୟାୟ ପଡିଛନ୍ତି, ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆହତ। ତାଙ୍କର ଜଟା ବିକ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା, କମଣ୍ଡଳୁ ଉଲଟି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିଲା, ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଦୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ବେପରୁଆ ଥିଲେ। ସେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, ତପସ୍ବୀ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ଦେହାନ୍ତର ଭାବରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ବାକ୍ୟ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲି, ତୁମେ ଜଳ ନେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୋତେ କାହିଁକି ଆହତ କଲା?” “ଏକ ବାଣ ମୋ ଜୀବନବିନ୍ଦୁକୁ ଆଘାତ କରିଛି, ଏବଂ ମୋ ଅନ୍ଧ ଓ ଜରାଜୀଣ ମାତା ପିତା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଅବସ୍ଥାରେ।” “ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ଧତାରେ, ସେମାନେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ତିବ୍ର ତିବ୍ର ତ୍ରିଷ୍ଣାରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।” “ସତ୍ୟ କହିବାକୁ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶିକ୍ଷାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ପିତା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ମୁଁ ଏଠି ଭୂମିରେ ପଡିଛି।” “ସେ ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ କି କରିପାରିବେ? ସେ ଅସମର୍ଥ, ଚଳିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ କାଟାଯିବାରୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିନାହିଁ।” “ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ରାଘବ, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ନିଜେ କୁହ; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଦଗ୍ଧ କରିନାଦେଉ।” “ଏହି ଏକମାତ୍ର ପଥ, ରାଜନ୍, ଯାହା ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଏ; ଏଠାରେ ଯାଅ ଓ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ, ନାହିଁଲେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି।” “ମୋ ଜୀବନବିନ୍ଦୁରୁ ବାଣ ଟାଣି ନିଅ, ରାଜନ୍, କାରଣ ଏହି ମୋ ଶ୍ୱାସକୁ ଅଟକାଇ ରଖିଛି, ଯେପରି ଏକ ନମ ମାଟି ନଦୀ ତୀରେ ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ରଖେ।” “ମୁଁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଦୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲି ରହିଲେ, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଜୀବନ ଅତିବାହିବି; ଯଦି ବାଣ ଉତ୍କଳିବି, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେବି। ଏହି ଭୟ ବିଚାର ମୋ ମନରେ ଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ବାଣ ଟାଣିବାକୁ ଯାଜ୍ଞା କଲା।” ଏହି ଦୁଃଖରେ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ତପସ୍ବୀପୁତ୍ର ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟର ଚିନ୍ତା ଦେଖିଲେ। ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ଦେହ ଶିଥିଳ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିକଟ ଆସୁଥିବା, ତାପରେ ସେ କହିଲେ—“ମୁଁ ମନକୁ ଧୃଡ କରିଛି, ରାଜନ୍; ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ଅପରାଧ ମନରୁ ଦୂର କର।” “ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ରାଜନ୍, ତେଣୁ ତୁମ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ; ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ମାତା ଓ ବୈଶ୍ୟ ପିତା ଠାରୁ ଜନ୍ମିଛି, ହେ ଭୂମିର ନାୟକ।” ଏପରି କଷ୍ଟରେ, ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନବିନ୍ଦୁ ଆଘାତିତ, ତପସ୍ବୀପୁତ୍ର ଭୂମିରେ ତଳମାନେ ହେଇ କଷ୍ଟରେ କାପି ରହିଲେ। ସେ ପଡିଥିବା ବେଳେ, ଦଶରଥ ବାଣ ଟାଣି ନିକାଲେ। ପରେ, ଜଳରେ ଶୋକ ଭିଜା ଦେହରେ, ହୃଦୟର ମୂଳ ଘାଉରୁ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଦଶରଥ ତପସ୍ବୀପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସରୟୁ ତୀରେ, ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଷ୍ଠି-ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ହତ୍ୟାପରେ ଶୋକରେ ଭରି, ଧର୍ମନୀଷ୍ଠ ରାଘବ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ପୁନି କଥା କହିଲେ। ଅବିବେକରେ ବଡ଼ ଅପରାଧ କରି, ଦଶରଥଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା; ସେ ଏକା ହେଇ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ କିପରି ଭଲ ହେବ, ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ପରେ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଭରା କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ, ତପସ୍ବୀପୁତ୍ର ଉପଦେଶିତ ପଥ ଅନୁସରି, ଦଶରଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଦଶରଥ ଦେଖିଲେ—ଏକ ଜରାଜୀଣ, ଅନ୍ଧ, ଅସହାୟ ଦମ୍ପତି, ଯେମାନେ କଟା ଡେଙ୍ଗା ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ପରି ଅସହାୟ। ସେମାନେ ବସି, ଚଳିପାରିବା ନାହିଁ, ସମୟ କାଟୁଥିଲେ ପୁତ୍ର ବିଷୟରେ କଥା କହି; ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ହରାଇ, ଅନାଶ୍ରୟ ଲୋକ ପରି ଦୁଃଖିତ। ସେମାନଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ହୃଦୟ ଭୟରେ କାପୁଥିଲା; ଦଶରଥ ଆଶ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଓ ପୁନି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପଦ୍ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଋଷି କହିଲେ—“କାହିଁକି ଦେରି କରୁଛ, ପୁତ୍ର? ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଜଳ ଦେ।” “ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଜଳରେ କେଉଁ ଖେଳ କରୁଛ, ତୁମ ମାତା ଚିନ୍ତିତ; ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସ।” “ମୋ କିମ୍ବା ତୁମ ମାତା କୌଣସି ଅପରାଧ କରିଛି କି? ତୁମେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ, ଏହା ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” “ତୁମେ ଅସହାୟଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଅନ୍ଧଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ; ଆମ ଜୀବନ ତୁମେ ଉପରେ ନିର୍ଭର; କାହିଁକି ଆମକୁ କିଛି କୁହୁନାହାଁ?” ଦଶରଥ, ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୃଦୟରେ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ କମ୍ପିତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ। ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି, ଦଶରଥ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ କଥା ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ କୁହିଲେ— “ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଦଶରଥ ନାମରେ, ତୁମ ପୁତ୍ର ନୁହେଁ, ମହାତ୍ମନ; ମୋ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ଦୁଃଖ ପାଇଛି, ଯାହା ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ।” “ମହାନ, ମୁଁ ଧନୁ ହାତରେ ନେଇ, ସରୟୁ ତୀରକୁ ଗଲି, ଶିକାର ପାଇଁ, ଭାବିଲି କିଛି ପଶୁ ଜଳପାନ କରିବାକୁ ଆସିଛି, ସମ୍ଭବତଃ ହାତୀ।