ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଏପରି କହିଲେ: "ମୁଁ ତ ଜଟାଧାରୀ, ବକୁଳ ଓ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଏକ ନିର୍ଦୋଷ ବ୍ୟକ୍ତି, ମୋ ମୃତ୍ୟୁ କିଏ ଚାହିବ? କାହିଁକି ମୋତେ ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ହେଲା? ଏପରି କାମ କେବଳ ଅପକାର ଓ ଅନର୍ଥ ଦେଇଥାଏ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଶିଷ୍ୟ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ଜନୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ। ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ହାରାଇବାରେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମାତାପିତା ପାଇଁ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ—ମୁଁ ନାଥିଲେ, ସେମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ?" "ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମାତା ଓ ବାପା, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ ଛୁଆର ଏକ ତୀରରେ ସମସ୍ତେ ହତମାନ୍ୟ।" ଏପରି କହି, ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟ ଧର୍ମରେ ବିଶ୍ୱାସରେ ବିନ୍ଦିଗଲା, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ଓ ତୀର ହାତରୁ ପଡ଼ିଗଲା, ସେ ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ ବିସ୍ମୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ। ରାତିରେ ସେ ଦୁଃଖର ଦେଖାରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅତି ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକଳ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ସେ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ସେ ସରୟୂ ତଟରେ ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ଏକ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖିଲେ। ସେ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଜଟା ଖୋଲିଯାଇଥିଲା, କମଣ୍ଡଳୁ ଉଲଟି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଥିଲା, ତୀର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେ ଆଘାତ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଆଉ ଦଶରଥଙ୍କ ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ତପସ୍ବୀ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଥିବା ଭଳି କଠୋର କଥା କହିଲେ: "ହେ ରାଜନ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ନିର୍ମଳ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲି, ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଥିଲି? କାହିଁକି ତୁମେ ତୁମ ନିଜ କାମ ପାଇଁ ମୋତେ ତୀର ମାରିଲେ?" "ଏକ ତୀରରେ ମୋ ଜୀବନ ନାଶ ହେଲା, ମୋ ଅନ୍ଧା ବୃଦ୍ଧ ମାତାପିତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ସେମାନେ ଅତି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନ୍ଧ, ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଆଶାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ମୋ ପାଇଁ ପାଣି ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ବାପା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଯେ, ମୁଁ ଏଠି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ସେ ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ କ'ଣ କରିପାରିବେ? ସେ ଅସମର୍ଥ; ଏକ ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିନଥିବା ଭଳି।" "ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ରାଘବ, ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ନିଜେ ଖବର ଦିଅ; ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଦହି ନ ଦେଉ। ଏହି ଏକମାତ୍ର ପଥ ଯାହା ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଏ; ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦିଅ, ନହେଲେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି। ଏବେ ମୋ ଦେହରୁ ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରକୁ ଉତ୍ତଳିଅ, ଏହା ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି, ଯେପରି ନଦୀ କୂଳର ଏକ ଛୋଟ ମାଟି ଚାପ ଜଳକୁ ରୋକିଥାଏ।" "ଏହି ତୀର ଥିଲେ ମୁଁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ବଞ୍ଚିବି, ଉଠାଇଦେଲେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି—ଏହି ଭୟ ମୋ ମନରେ ଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ତୀର ଉତ୍ତଳିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।" ଏହିଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ତପସ୍ବୀପୁତ୍ର ମୋ ହୃଦୟର ଚିନ୍ତା ଦେଖିଲେ। ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତଡ଼ପି ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ କହିଲେ: "ମୁଁ ମୋ ମନକୁ ଧୃଢ଼ କରୁଛି, ରାଜନ, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ମନରୁ ଦୂର କର; କାରଣ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ମୋ ମା ଶୂଦ୍ରା, ବାପା ବୈଶ୍ୟ।" ଏଭଳି କଷ୍ଟରେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତପସ୍ବୀପୁତ୍ର ତୀର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ତଡ଼ପିଲେ। ସେ ଶରୀର ନମାଇଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ତୀର ଉତ୍ତଳିଲି। ତପସ୍ବୀପୁତ୍ର ଜଳରେ ଭିଜି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଘାଉ ଦେଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲେ, ମୁଁ ସରୟୂ ତଟରେ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲି। ଏହା ପରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ମୁଁ ତପସ୍ବୀପୁତ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଶୋକ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ପୁନି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ଏହି ମହାପାପ କରିଅଛି, ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିକଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହାର କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ ହେବ କି ନାହିଁ ଭାବି ଏକାକୀ ରହିଲି। ତା’ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳର କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ, ତପସ୍ବୀପୁତ୍ର ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ପଥରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ ଓ ଅସହାୟ, ଦୁଇଟି ପଖା କଟା ପକ୍ଷୀ ଭଳି। ସେମାନେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ମୋ ପ୍ରଭାବରେ ଆଶାହୀନ ହୋଇ, ନିଜ ପୁଅ ବିଷୟରେ କଥା କହୁଥିଲେ, ଏକାକୀ ଓ ଅସାହାୟ ଭଳି। ସେମାନଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା, ହୃଦୟ ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲା। ମୁଁ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚି, ପୁନି ଗଭୀର ଶୋକରେ ବିନ୍ଦିଗଲି। ମୋ ପଦଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେ ତପସ୍ବୀ କହିଲେ: "କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ, ମୋ ପୁଅ? ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ପାଣି ଆଣ।" "ତୁମେ ଜଳରେ ଖେଳୁଥିଲେ କି? ତୁମ ମା ଚିନ୍ତିତ। ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସ।" "ମୁଁ କିମ୍ବା ତୁମ ମା କୌଣସି ଅପରାଧ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ତପସ୍ୟାଶୀଳ, ଏହାକୁ ମନରେ ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ।" "ତୁମେ ଅସହାୟଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଅନ୍ଧଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ଆମ ଜୀବନ ତୁମେ; କାହିଁକି ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହୁନାହଁ?" ଏପରି ଦେଖି, ମୁଁ କମ୍ପିଥିବା, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲି। ମୁଁ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ସାହସ ସଂଗ୍ରହ କରି, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଉପରେ ଘଟିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଘଟନା ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲି: "ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଦଶରଥ ନାମର, ତୁମ ପୁଅ ନୁହେଁ, ମହାତ୍ମନ୍। ମୋ ଦୋଷରେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଯାହା ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଘୃଣା କରନ୍ତି।