ମୁଁ ଏକ ଦିନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବେଳେ, ମୋର କାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ହାତୀ ର ଗଜନାଦ ଭଳି ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଉଠାଇଲି, ଯାହା ଅଗ୍ନି ଭଳି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଏବଂ ନାଗ ବିଷ ଭଳି ଘାତକ। ହାତୀ ଆଶାରେ, ଶବ୍ଦ ଦିଗରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ମୁଁ ସେହି ବାଣ ଛାଡିଦେଲି। ପ୍ରଭାତ ହେବା ସମୟରେ, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା—'ହାୟ, ହାୟ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ପାଣିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ବାଣ ଲାଗିବା ସମୟରେ, ଏଠାରେ ଏକ ମାନବ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି—'ମୁଁ ତପସ୍ୱୀ ଭଳି ଏକ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ, ମୋପରି କିପରି ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ପଡ଼ିପାରିବ?' 'ରାତିରେ, ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ପାଣି ନେବାକୁ ଆସିଥିଲି; କିଏ ମୋତେ ବାଣ ଦେଇ ଆଘାତ କଲା? ମୁଁ କାହାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି?' 'ମୁଁ ଅହିଂସାରେ ବିଶ୍ୱାସୀ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ କୁଦା ଫଳ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ଏକ ମୁନି, ମୋପରି କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗିପାରିବ?' 'ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବାକୁ କିଏ ଚାହେ, ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଜଟାରେ ଭରି, ଚାଲା ଓ କୁସୁମ ଥିବା ମୁନି ଭଳି ମୁଁ କିଏକୁ କିଏ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି?' 'ଏପରି କାମ, ଫଳ ନାହିଁ ଏବଂ କେବଳ କ୍ଷତି ଆଣେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହେବ, ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ କରିବା ଭଳି।' 'ମୋ ଜୀବନ ହରାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ମୋ ଜନ୍ମଦାତା ବାପା ଓ ମା ଦୁଇଜଣେ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ।' 'ସେହି ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି, ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ—ମୁଁ ନଥିଲେ କିଏ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବ?' 'ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମା ଓ ବାପା, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଏକା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି—ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ କିଶୋର ଦ୍ୱାରା।' ଏହି ଦୟାଳୁ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଶୁଣି, ମୋର ହୃଦୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ ବିନୟ ଭରିଯାଇଥିଲା, ମୋ ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ହାତରୁ ଚୁଇଁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଇପଡ଼ିଲି। ରାତିରେ ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ମୁଁ ଭୟ ଓ ବିଷାଦରେ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲି। ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗି ଗଲା, ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ସରୟୂ ତଟରେ ବାଣ ଲାଗି ମୃତ ଅପସ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲି। ତାଙ୍କର ଜଟା ବିକ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା, ଜଳପାତ୍ର ଉଲଟି ଖାଲି ହୋଇଥିଲା, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିଲା, ଏବଂ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲେ। ମୁଁ ଭୟଭିତ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଥିଲି, ସେ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଦହି ଯାଉଥିବା ଭଳି କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ—'ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ତୁମକୁ ଅପରାଧ କରିଛି, ରାଜା? ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ପାଣି ନେବାକୁ ଚାହିଁ, ମୋତେ ଘାତ କଲା?' 'ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ମୋର ଜୀବନ ବିନ୍ଦୁକୁ ଆଘାତ କରି, ମୋର ଦୁଇଜଣେ ଅନ୍ଧା ବୃଦ୍ଧ ମା ଓ ବାପା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି।' 'ସେମାନେ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନ୍ଧା, ମୋ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ତାପରେ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଆଶାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି।' 'ତପସ୍ୟା ଓ ଶିକ୍ଷାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ବାପା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି।' 'ସେ ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ କି କରିପାରିବେ? ସେ ଅସମର୍ଥ, ଚଳିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏକ ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ତଳିବାରୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବ ନାହିଁ ଭଳି।' 'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଉ, ରାଘବ, ଏବଂ ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ନିଜେ ଖବର ଦିଅ; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ତୁମକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦହି ଦେଉନାହିଁ।' 'ଏହି ଏକମାତ୍ର ପଥ, ରାଜା, ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ପାଇଁ; ସେଠାକୁ ଯାଉ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର, ନାହିଁଲେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି।' 'ରାଜା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଟିକୁ ମୋର ଜୀବନ ବିନ୍ଦୁରୁ କାଢ଼ିଦିଅ, ଏହା ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ବାନ୍ଦି ରଖିଛି, ଯଥା ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ମୃଦୁ ତିଳା ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ରଖିଥାଏ।' 'ମୁଁ ବାଣ ଲାଗି ରହିଲି, ଦୁଃଖ ଭୋଗିବି; ବାଣ କାଢ଼ିଦେଲେ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି। ଏହି ଭୟ ଭିତରେ ମୁଁ ବାଣ କାଢ଼ିବାକୁ ତୁମେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସମୟରେ ଭାବିଲି।' ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁତ୍ର, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ମୋ ହୃଦୟର ଚିନ୍ତା ଦେଖିଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ପହଞ୍ଚି, ମୋତେ ଅତି ବିଷାଦରେ କହିଲେ—'ମୁଁ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବି, ରାଜା; ତୁମ ହୃଦୟରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ଅପରାଧ କାଢ଼ିଦିଅ।' 'ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ରାଜା; ତେଣୁ ତୁମ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ; ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ମା ଓ ବୈଶ୍ୟ ବାପାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି, ଭୂମିର ନାଥ।' ସେ ଏପରି ଅସୁବିଧାରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଲାଗି, ଭୂମିରେ ବେଦନାରେ କାଁପିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ନମିଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ବାଣଟିକୁ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ କାଢ଼ିଦେଲି। ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀର ନେଇ, ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଦେଇ କ୍ଷୁଦ୍ର ବିଳାପ କରି, ସରୟୂ ତଟରେ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲି। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଷ୍ଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଅଂଶକୁ ଶୁଣ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ହତ୍ୟା ଉପରେ ବିଳାପ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ପୁନି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ବଡ଼ ଅପରାଧ କରି, ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ଭଲ ହେବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି। ତାପରେ, ଶୁଧ୍ଧ ଜଳ ଭରା ମାଟି ନେଇ, ମୁଁ ଏହି ପଥରେ ଚାଲି, ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧା ଏବଂ ଅସହାୟ ଜନ୍ମଦାତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ପକ୍ଷୀ ଭଳି। ସେମାନେ ବସି, ଚଳିପାରିବା ନାହିଁ, ମୁଁ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ହରାଇ, ନିରାଶ ଭଳି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ କଥା କହୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ, ହୃଦୟ ଭୟରେ କାଁପୁଥିଲା, ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକ ନୂତନ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲି। ମୋ ପଦଚାପ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେ ମୁନି କହିଲେ: 'ମୋ ପୁତ୍ର, କାହିଁକି ଦେରି ହେଲା? ଶୀଘ୍ର ପାଣି ଆଣ।