ରାଜା ଦଶରଥ କୈକେୟୀ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ନିଜ ଦୋଷରୁ ଆସିଛି; ଅବିବେକରେ, ଏକ ଶିଶୁ ଯେପରି ଭୁଲରେ ବିଷ ଖାଇପାରେ, ସେପରି ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖକୁ ନିଜେ ଆଣିଛି। ଅନ୍ୟ କିଛି ଲୋକ ଯେପରି ପଳାଶ ଗଛକୁ ଭୁଲରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବି ଧରିଥାନ୍ତି, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅଜାଣା ଭାବରେ ଶବ୍ଦ ଅନୁସାରେ ଶିକାର କରିବାର ଫଳ ଏଠାରେ ଆସିଗଲା। ସେ ସମୟରେ, ତୁମେ ଅବିବାହିତ ଥିଲା, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମୋର ଏଇଛା ବଢିଗଲା। ପୃଥିବୀର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ରବି ତାପ ଦେଇ ଜଗତକୁ ଉତ୍ତାପିତ କରି, ପଛରେ ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବାପରି ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ। ଏକାସାଥିରେ ରବି ତାପ ଲୁଚାଇଲେ, ମେଘ ଚମକିଲେ; ଏବେ ବେଢା, ମୃଗ, ମୟୂର ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରିବା ଲାଗିଲେ। ପକ୍ଷୀମାନେ, ପାଖରେ ପାଣି ଲାଗି, ଉପରେ ପକ୍ଷ ବିସ୍ତାର କରି, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ବିକଳ ହୋଇ ଗଛ ତଳକୁ ଆସିଗଲେ। ଝରିପଡୁଥିବା ପାଣିରେ ପୁନିପୁନି ଢାକି ଦିଆଯାଇ, ମଦ ମୃଗମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପାଣି ଭରିଥିବା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଶୁଭ୍ର ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ମେଳିଥିବା ପାହାଡ଼ ଝରଣାମାନେ ଭସ୍ମର ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ସାପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରଶାନ୍ତ ଝରଣାମାନେ ବର୍ଷା ଆସିବାରେ ତାଙ୍କର ପାଣି ଲାଲ ଓ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ ତୀର ଛାଡି ଅନ୍ୟ ପଥରେ ବହିଗଲା। ସେହି ଅତି ଉତ୍ତମ ସମୟରେ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଅଭ୍ୟାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ, ମୁଁ ସରୟୂ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଥ ଚଲାଇଲି। ନଦୀ ତୀରରେ, ରାତିରେ ଆସିଥିବା ମହିଷ କିମ୍ବା ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ପଶୁ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ, ମୁଁ ଜାଗି ଥିଲି। ସେଠାରେ, ଏକା ରାତିରେ, ଧନୁଷ ଟାଣି, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ରେ ଲୁଚିଥିବା ଏକ ପଶୁକୁ ମାରିଦେଲି। ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ଆସୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ଶୁଣିଲି; ତାପରେ ଅନ୍ଧାରରେ, ଏକ ମାଟି ଖପରା ନିକଟରେ ପାଣିରେ କିଛି ଚଳାଚଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବା ଆସପାସରେ, ହାତୀର ତୁଣ୍ଡ ଶବ୍ଦ ପରି ଶୁଣିଲି; ତେଣୁ ମୁଁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନେଲି, ସାପର ବିଷ ପରି ଜ୍ଵଳିତ। ଶବ୍ଦ ଉପରେ ନିଶାନା କରି, ହାତୀ ଚାହିଁ, ମୁଁ ଏହି ମୃତ୍ୟୁକର ବାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲି। ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା—‘ହାୟ! ହାୟ!’—ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ୍ଦାୟି ଭାଗରେ ଘାୟିତ ହୋଇ, ପାଣିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ମୁଁ ମାରିଦେଲିବା ପରେ, ଏଠାରେ ଏକ ମାନବ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି: ‘ମୁଁ ତପସ୍ୱୀ ହୋଇ ଏଠାରେ ଅସ୍ତ୍ର ଆଘାତ ପାଇଲି; ଏହି କିପରି?’ ‘ରାତିରେ, ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ପାଣି ନେବାକୁ ଆସିଥିଲି; ମୋତେ କିଏ ବାଣ ମାରିଛି? ମୁଁ କିଏଙ୍କୁ କି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି?’ ‘ମୁଁ ଅହିଂସା ପାଳନ କରୁଥିବା ଏକ ତପସ୍ୱୀ, ଜଙ୍ଗଲର ଫଳ ମୂଳ ଭୋଗ କରିବା, ଏପରି ମୋତେ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ଆଘାତ ହେବ?’ ‘ଏପରି ଜଟାଧାରୀ, ବଂକ ଓ ଚାମର ପିନ୍ଧି ରହିବା ମୋତେ, କିଏ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିବ? ମୁଁ କିଏଙ୍କୁ କି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି?’ ‘ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଇନାହିଁ, କେବଳ ହାନି ଦେଇଥାଏ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଜନାନୀଙ୍କୁ ନିକଟ ଯିବା ପରି।’ ‘ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ହରାଇବା ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ, ଯେମାନେ ମୋ ପରି।’ ‘ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି, ଦୀର୍ଘଦିନ ମୋରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ—ମୁଁ ନାହିଁ ହେଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବ?’ ‘ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମାତା, ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଏବଂ ମୁଁ ମିଶି, ଏକା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଛି।’ ଏହି ଦୟାଳୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୋ ହୃଦୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇଗଲା, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ହାତରୁ ଖସିପଡ଼ିଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୋଇଯାଇଲି। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ବିକଳ ହେଲି। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଏଠାକୁ ଯାଇ, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ମୁଁ ଦେଖିଲି—ସରୟୂ ତୀରରେ ଏକ ତପସ୍ୱୀ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଘାୟିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁପରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜଟା ବିଖଣ୍ଡି ଥିଲା, ଜଳପାତ୍ର ଖାଲି ଓ ଉଲଟିଥିଲା, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିଲା, ବାଣରେ ଘାୟିତ ଏବଂ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଥିଲେ। ମୁଁ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର, ତପସ୍ୱୀ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ: “ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିଥିଲି, ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି, ଏହି ନଦୀରେ ପାଣି ନେବାକୁ ଚାହିଁ, ଆପଣ ମୋତେ କିପରି ଘାୟିତ କଲେ?” “ଏକ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଜୀବନ୍ଦାୟି ଭାଗ ଘାୟିତ ହେଲା, ମୋ ଦୁଇ ଜଣ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ଧ ପିତାମାତା—ମା ଓ ବାପା—ଏବେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ।” “ସେ ଦୁଇଜଣ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନ୍ଧ, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆଶାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଛନ୍ତି।” “ଏହି ତପସ୍ୟା ବା ଶିକ୍ଷାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ, ମୋ ପିତା ଜାଣିନାହିଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି।” “ତାଙ୍କୁ ଜଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କି କରିପାରିବେ? ସେ ଅସମର୍ଥ, ଅଚଳ, ଏକ ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବା ନୁହେଁ।” “ଏବେ ଆପଣ ଶୀଘ୍ର ଯାନ୍ତୁ, ରାଘବ, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ନିଜେ କହିଦିଅ; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଆପଣଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଦହିଯାଉଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ପୋଡ଼ିଦେଉ ନାହିଁ।” “ଏହି ଏକମାତ୍ର ପଥ, ରାଜା, ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା; ଏଠାରେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ, ନାହିଁହେଲେ, ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆପଣ ଶାପିତ ହେବେ।” “ଏବେ ମୋ ଜୀବନ୍ଦାୟି ଭାଗରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଉତ୍କାଶ କରନ୍ତୁ, ରାଜା, ଏହି ବାଣ ମୋର ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି, ଯେପରି ଏକ ତଳ ତୀରରେ ପାଣିକୁ ଅଟକାଇ ରଖିଥାଏ।” “ମୁଁ ବାଣରେ ଘାୟିତ ରହିଲେ, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରହିବି; ବାଣ ଉତ୍କାଶ କଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ହେବି। ଏହି ଆଶଙ୍କାରେ ଆପଣ ବାଣ ଉତ୍କାଶ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ।” ଏହି ତପସ୍ୱୀ ପୁତ୍ର, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିକଳ, ଏହି ସମୟରେ ମୋ ମନର ଚିନ୍ତା ଦେଖିଲେ। ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଦୁଃଖରେ, ତିନି ଶରୀର ଶିଥିଳ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଏସା ଅତି ଦୁଃଖରେ ମୋତେ କହିଲେ।