ସେଇ ମହାୟଜ୍ଞରେ ପ୍ରତିଦିନ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଏକଠା ହେଉଥିବା ଖାଦ୍ୟର ଢେର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସମୟ ପାଳନ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପକାଯାଇଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆସିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଓ ମହିଳାମାନେ ସେଠାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ପାଇଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସେଠାର ଖାଦ୍ୟର ସ୍ୱାଦ ଓ ଉତ୍ତମ ପାକକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ରାଘବ ତାଙ୍କୁ ଶୁଣିଲେ—"ଆହା, ଆମେ ତୃପ୍ତ! ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ!" ଭଲ ଭଲ ଭୂଷିତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଚମକୁଥିବା ମଣିମାଳିକା ପିନ୍ଧି ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିରାମ ସମୟରେ ତାର୍କିକ ଉପନ୍ୟାସ ଓ ତର୍କବିତର୍କ କରୁଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞଚାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଷଡ୍ବେଦାଙ୍ଗର ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅନୁଶାସନହୀନ କିମ୍ବା ଅପଠିତ ନଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ତର୍କରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ବିଲ୍ବ, ଖଦିର ଦ୍ୱାରା ଛଟି ଛଟି ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ତିଆରି ହେଲା, ଏହି ସମସ୍ତ ଶାଖା ଓ ପତ୍ରରେ ମୁଡ଼ିଥିଲା। ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଓ ଏକ ଦେବଦାରୁ କାଠର ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଥିଲା, ଯାହା ଦୁଇଟି ହାତ ଦେଇ ଉଠାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ ୨୧ଟି ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିରେ ୨୧ଟି ମଣି ଓ ୨୧ଟି ପୋଶାକ ଲଗାଯାଇଥିଲା। ଦକ୍ଷ କାରିଗରମାନେ ଏହାକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଢ଼ ଓ ଅଷ୍ଟକୋଣୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ପୋଶାକରେ ଢାକାଯାଇ, ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜା କରାଯାଇ, ଆକାଶରେ ରାଶି ରାଶି ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଯଜ୍ଞବେଦୀ ପାଇଁ ଇଟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି କରାଯାଇ, ବେଦୀ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବେଦୀ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ, ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗରୁଡ଼ ଆକୃତିରେ, ସୁନା ଓ ତିନି ତଳ ଓ ଅଠାର ଭାଗରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ପଶୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା; ସାପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଘୋଡ଼ା ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥିଲେ। ୩୦୦ ଟି ପଶୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା। ଏଠାରେ କୌସଲ୍ୟା ଘୋଡ଼ାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେବା କଲେ ଓ ତିନୋଟି ଛୁରୀଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସବ ଅନୁଯାୟୀ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଏକ ନିଶ୍ଚଳ ମନେ, ପକ୍ଷୀ ସହିତ, ଧର୍ମକାମନାରେ କୌସଲ୍ୟା ସେଠାରେ ଏକ ରାତି କାଟିଲେ। ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ପୁରୋହିତମାନେ ରାଣୀମାନଙ୍କ ହାତ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଘୂରାଇଲେ। ଅତି ନିୟମିତ ଓ ଦକ୍ଷ ପୁରୋହିତ ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବି ନେଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପିଲେ। ରାଜା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମୟରେ ତାହାର ଧୂଆଁ ଶ୍ୱାସ କଲେ, ଏହା ତାଙ୍କର ପାପକୁ ଦୂର କଲା। ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, ସୋଳଟି ଜଣ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଡ଼ାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପିଲେ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଶାଖାରେ ହବି ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱମେଧରେ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଥାଲି ଉପଯୁକ୍ତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଅଶ୍ୱମେଧ ତିନି ଦିନ ଚାଲିଥାଏ; ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ବିଧି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଏବଂ ଅତିରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ବିଧି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ, ଅତିରାତ୍ର, ଅଭିଜିତ୍, ବିଶ୍ୱଜିତ୍, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ, ଓ ମହାୟଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ ହେଲା। ରାଜା, ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ଉନ୍ନତ କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗ ହୋତୃକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁକୁ, ଦକ୍ଷିଣ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କଲେ। ଉଦ୍ଗାତୃକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗ ଦେଲେ; ଏହି ଦିଗ୍ଦାନ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ନିୟମିତ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞଚାରୀମାନେଙ୍କୁ ଏହି ଭୂମି ଦାନ କଲେ। ଏପରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ; ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆପଣ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଆମେ ଏହି ଭୂମି ଚାହାଁନୁ, ଏହାର ପାଳନ କରିପାରିବା ଆମ ପକ୍ଷରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।" ସେମାନେ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆମେ ନିତ୍ୟ ସ୍୵ାଧ୍ୟାୟରେ ଲିନ, ଆପଣ ଆମକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଇଁ।" ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ମଣି, ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ସୁନା କିମ୍ବା ଗାଈ—ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ, ଦିଅନ୍ତୁ; ଭୂମି ଆମ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।" ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କଲେ। ଦଶ କୋଟି ସୁନା ଓ ତାହାର ଚାରି ଗୁଣା ଚାନ୍ଦି ଦେଲେ; ପୁରୋହିତମାନେ ଏହି ଧନ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିଲେ। ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉଚିତ ଭାଗ ଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହେଲେ; ଯେଉଁମାନେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁନା ଦେଲେ। ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନା କୋଟିରେ କୋଟି ଦେଲେ, ଏବଂ ଏକ ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସ୍ତାଳଙ୍କାର ଦାନ କଲେ। ଏଭଳି ଦଶରଥଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ସବମୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।