ଦଶରଥ ରାଜା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ଏହି ପାପଟି ମୋ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଛି କାରଣ ଏକ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବେ, ମୁଁ ଭାବିଲି—‘ଏହା ଏକ ଶବ୍ଦବିଦ୍ଧି ଶିକାର।’ ଏହି ଭୁଲ ଆମେ ନିଜେ କରିଛି, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି। ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଅବିବେକରେ ବିଷ ଖାଇଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ଅବିବେକରେ ଏହା କରିଁ। ଯେପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମଣିଷ ପଳାଶ ଗଛକୁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଗଛ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେପରି ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଶବ୍ଦବିଦ୍ଧିର ଫଳ ଆସିଛି। ତୁମେ ତେବେ ବିବାହିତ ହେଉନଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି, ଏବଂ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ଯାହା ମୋର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଇଲା। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ବିଶ୍ୱକୁ ତାପିତ କରି, ପରେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁର ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ତାପ ଅନ୍ତରେ ଧରି ନେଲେ, ମେଘମାନେ ଚମକିଲେ, ଏବଂ ବେଲେବେଲେ ବର୍ଷା ଆସିଲା। ସମସ୍ତ ବେଙ୍ଗ, ହରିଣ, ମୟୂର ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ପାଖ ଭିଜାଇ ଓ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ବିକଳ ହୋଇ ଗଛରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ମଦୋନ୍ମତ ହରିଣମାନେ ବାରମ୍ବାର ଝରୁଥିବା ଜଳରେ ଢାକି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ପର୍ବତର ଉପରେ ଜଳ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ପରି। ପବିତ୍ର ଝରଣାମାନେ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରୁ ଧେଉଁଥିଲେ, ସେମାନେ ଧଳା ଓ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଛାଇଁର ଧାରା ମିଶି, ସାପ ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ସେଇ ପବିତ୍ର ଝରଣାମାନେ, ତାଙ୍କର ଜଳ ଲାଲ୍ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ବର୍ଷା ଆସିଲେ ବାହାରକୁ ଭାଗିଯାଉଥିଲେ। ଏହି ସବୁଠାରୁ ଆନନ୍ଦମୟ ସମୟରେ, ଧନୁଷ୍ ବାଣ ଧରି, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ, ମୁଁ ମୋର ରଥ ଚଳାଇ ସରୟୂ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଲି। ନଦୀକୁ ରାତିରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ମହିଷ ବା ହାତୀ ଆସିଥିଲା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଶୁର ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ମୁଁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଲୁଚି ରହିଥିଲି। ଏମିତି ଏକ ରାତିରେ, ଏକା ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଧନୁଷ୍ ତାଣି, ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ି ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ପଶୁକୁ ମାରିଦେଲି। ପୁଣି ଏକ ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ଆସୁଛି ବୋଲି ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ମୁଁ କାନ ଦେଲି; ତାପରେ ଅନ୍ଧାରରେ ଏକ ଘଡ଼ା ପାଖରେ ଜଳ ଚଳା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ଶବ୍ଦର ଆବଧିରେ ଏକ ହାତୀ ଗଜନର ପରି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନେଲି, ଯାହା ସାପର ବିଷ ପରି ଦେଖାଉଥିଲା। ଶବ୍ଦ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ହାତୀ ଭାବି, ସେଇ ବାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁବାଣ ପରି ଥିଲା। ପରେ, ଉଷା ହେବାବେଳେ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବୀୟ କଣ୍ଠ ଉଠିଲା—‘ହା ହା!’—ଏକ ମଣିଷ ତୀର ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଜଳରେ ପଡ଼ିଲା। ବାଣ ବିଦ୍ଧ ହେବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଏକ ମାନବ କଣ୍ଠ ଶୁଣାଗଲା: ‘ମୁଁ ତପସ୍ୟାରତ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୋପରେ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ଚାଲିଲା?’ ‘ରାତିରେ ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଆସିଥିଲି; କିଏ ମୋତେ ବାଣ ମାରିଲେ? କାହାକୁ କଣ ଦୋଷ କରିଥିଲି?’ ‘ମୁଁ ଯେଉଁଠି ହିଂସା ତ୍ୟାଗ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ କରି ରହୁଛି, ଏମିତି ଏକ ତପସ୍ବୀକୁ କିଏ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାରିପାରିବ?’ ‘ମୁଁ ଜଟାଧାରୀ, ବାର୍କ ଓ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଛି, ଏମିତି ମୋ ମୃତ୍ୟୁ କିଏ ଚାହିଁବ? କଣ ଦୋଷ କରିଛି?’ ‘ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଫଳହୀନ ଓ କ୍ଷତିକାରକ, ଯେପରି ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେବା।’ ‘ମୋର ଜୀବନ ହାରାଇବାରେ ମୁଁ ଏତିକି ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ମୋର ମାତାପିତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ।’ ‘ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ପାଳନ କରୁଥିଲି—ମୁଁ ନଥିଲି, ତେବେ କିଏ ସେମାନେ ଦେଖିବେ?’ ‘ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା ଓ ମାତା, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଏକ ବାଣରେ ମରିଯାଉଛୁ—ଏକ ଅବିବେକୀ କିଶୋରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।’ ଏହି ଦୟାଳୁ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ମୋ ହୃଦୟ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭରିଗଲା; ମୋ ଧନୁଷ୍ ବାଣ ହାତରୁ ମାଟିକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହେଲି। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଏବଂ ରାତିରେ ତାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇପଡ଼ିଲି। ମୁଁ ଯେଉଁଠାକୁ ପହଁଚିଲି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଏକ ତପସ୍ବୀ ସରୟୂ ତଟରେ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କର ଜଟା ବିକିର୍ଣ୍ଣ, ଘଡ଼ା ଉଲ୍ଟା ଓ ଖାଲି, ଦେହ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିନ, ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅନ୍ତି। ସେ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଥିଲି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଜଳିଉଠୁଥିବା ପରି କଠୋର କଥା କହିଲେ—‘ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତୁମେ କଣ ଦୋଷ ଦେଖି ମୋତେ ଜଳ ନେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବାଣ ମାରିଲେ?’ ‘ଏକ ବାଣରେ ମୋର ଜୀବନ ନଷ୍ଟ, ମୋର ଦୁଇ ଅନ୍ଧ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା ମଧ୍ୟ ଏହି ବାଣରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି।’ ‘ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ, ତୃଷ୍ଣାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କ୍ରୂର ଆଶାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି।’ ‘ଧର୍ମ ଓ ଶିକ୍ଷାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ, କାରଣ ମୋର ପିତା ଜାଣିପାରୁନାହାନ୍ତି ଯେ, ମୁଁ ଏଠି ମାଟିରେ ପଡ଼ିଛି।’ ‘ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ କ’ଣ କରିପାରିବେ? ସେ ଅସହାୟ, ଏକ ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ କାଟିଯିବାରୁ ବଞ୍ଚାଇପାରେନାହିଁ।’ ‘ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ରାଘବ, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ନିଜେ ସୂଚନା ଦିଅ; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଦଗ୍ଧ କରିନଦିଅ।’ ‘ଏହି ଏକମାତ୍ର ପଥ ରାଜା, ଯାହା ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଏ; ସେଠାକୁ ଯାଅ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର, ନାହିଁଲେ ସେ କ୍ରୋଧେ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇପାରନ୍ତି।’ ‘ମୋର ଜୀବନ ଧାରାକୁ ଅଟକାଇ ରହିଥିବା ବାଣକୁ ଉପଡ଼ିଦିଅ, ରାଜା, ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଟିଲା ନଦୀ ଧାରାକୁ ଅଟକାଇ ଦିଏ।’ ‘ମୁଁ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ରହିଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଛି; ବାଣ ଉପଡ଼ିଦେଲେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି। ତୁମେ ବାଣ ଉପଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ମୋର ଏହି ଚିନ୍ତା ହେଉଥିଲା।’ ଏପରି ତପସ୍ବୀପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅତିବିକଳ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିଷାଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ମୋର ହୃଦୟର ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଥିଲା।