ଦଶରଥ ରାଜା ପୁଅ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗର ଶୋକରେ ବିକଳ ହୋଇ, ନିଜ ଅପରାଧକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ଶୋକାକୁଳ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହିଳେ, ମଣିଷ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁ ହେଉ, ତାହାର ଫଳ ସେଉଁଠିକି ପାଇଥାଏ। ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲୁକି, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଫଳ କିମ୍ବା ତ୍ରୁଟି ଯିଏ ଜାଣିନଥାଏ, ସେ ଶିଶୁ ସମାନ। ଯେଉଁଠି ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି, କେବଳ ପଳାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଉଛି, ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳର ଆଶା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଅସିବାବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଏମିତି ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରେ, ସେ ପଳାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବିବେକରେ ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି, ପଳାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇଥିଲି; ଏବେ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ଫଳ ଦେଖି ମୁଁ ମୂଢ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛି। କୌସଲ୍ୟା, ଏହି ପାପ କେବଳ ଏକ ଶବ୍ଦରେ ଘଟିଥିଲା—ମୁଁ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବେ ଭାବିଲି, ‘ସେ ଶବ୍ଦବେଦୀ ଶିକାର।’ ଏହିପରି ଅବିବେକରେ, ନିଜ ଦୋଷରେ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପରି ଆସିଛି; ଯେପରି ଶିଶୁ ଅବିବେକରେ ବିଷ ଖାଇପାରେ। ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପଳାଶ ଗଛର ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦବେଦୀ ବାଣର ଅଜଣା ଫଳ ଆସିଛି। ତୁମେ ତେବେ ଅବିବାହିତ ଥିଲା, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ଏହିବେଳେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସି, ମୋର ଇଚ୍ଛା ବଢ଼ାଇଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ତାପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉତ୍ତାପିତ କରି, ଏବଂ ଭୋଗ କରି, ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପରି ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କର ତାପ ଅନ୍ତରେ ରହିଲା, ମେଘମାନେ ଚମକିଲେ; ବେଳେ ଏହି ବର୍ଷାରେ ବାଘ, ମୃଗ, ମୟୂର ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲେ। ପଖିମାନେ ପାଖି ଭିଜାଇ, ଡେଣ୍ଡା ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଗଛ ଛାୟାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ପୁଣିପୁଣି ବର୍ଷାରେ ଭିଜି, ମଦୋନ୍ମତ ମୃଗମାନେ ପାହାଡ଼ ମେଘ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ପରି ଲାଗିଲେ। ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରୁ ସ୍ଫଟିକ ନଦୀମାନେ ଧଲା ଓ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗରେ, ରାଖ ମିଶା ନାଗ ପରି ଧାରା ହୋଇ ବହିଲେ। ସେହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ବର୍ଷାରେ ଜଳ ରଙ୍ଗିନ ଓ ଉତ୍ତାଳ ହୋଇ, କୂଳ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦିଶାକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ଏହି ମଧୁର ସମୟରେ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଅଭ୍ୟାସ ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ସରୟୂ ନଦୀ କୂଳରେ ରଥ ଚଳାଇଲି। ଅନ୍ଧାରାରେ ମୁଁ ଜଳପାନ କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ମହିଷ, ହାଥୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଶୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚିହ୍ନ ଖୋଜୁଥିଲି; ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବଶ ଥିଲା। ସେଠି ଏକା ରାତିରେ, ଧନୁଷ ତଣାଇ, ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ିରେ ଲୁଚିଥିବା ଏକ ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁକୁ ମାରିଦେଲି। ତାପରେ ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ଆସୁଛି ବୋଲି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଅନ୍ଧାରାରେ ଘଡ଼ା ପାଖରେ ଜଳ ଚଳା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ସେଠି ହାଥୀର ଗଜର ଭଳି ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ଗରଳ ମାନ୍ଦ ନିମ୍ନ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ତଣାଇଲି। ଶବ୍ଦ ଦିଗକୁ ନିଶାନା କରି, ହାଥୀ ଭାବି, ମୁଁ ସେଇ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ବିଷ ଭଳି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି। ପରେ ଉଷା ସମୟରେ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ମାନବୀୟ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଉଠିଲା—‘ହା ହା!’ ବୋଲି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବାଣ ଲାଗି ଜଳକୁ ପଡ଼ିଲେ। ବାଣ ଲାଗିବା ସହିତ, ମାନବ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା—‘ମୁଁ ତପସ୍ବୀ, ମୋ ପରି ଜଣଙ୍କୁ କେମିତି ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗିପାରେ?’ ‘ରାତିରେ ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ଜଳ ଭରିବାକୁ ଆସିଥିଲି, କିଏ ମୋତେ ବାଣ ମାରିଲେ? କିଏକୁ ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି?’ ‘ମୁଁ ହିଂସା ତ୍ୟାଗ କରି, ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳମୂଳ ଖାଇଥିବା ତପସ୍ବୀ, ମୋ ପରି ଜଣଙ୍କୁ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗିପାରେ?’ ‘ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା, ଚର୍ମ ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧିଛି, ମୁଁ କାହାକୁ କଣ କ୍ଷତି କରିଛି ଯେ, ସେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଲେ?’ ‘ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନର୍ଥକ ଓ କ୍ଷତିକାରକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଯେପରି ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସମୀପକୁ ଯିବା।’ ‘ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ହରାଇବାକୁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ମୋ ମାତା ପିତା ପାଇଁ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ।’ ‘ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି, ଦୀର୍ଘଦିନ ମୁଁ ଯେଉଁମାନେ ପାଳନ କରୁଥିଲି—ମୁଁ ନଥିଲେ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବେ?’ ‘ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମାତା ପିତା ଓ ମୁଁ, ଏକେ ବାଣରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲୁ—ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ କିଶୋରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।’ ଏହି ଦୟାନିୟ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ହେଲା, ମୋ ଧନୁଷ ବାଣ ହାତରୁ ଖସିଗଲା, ମୁଁ ଶୋକରେ ଅଚେତ ହେଲି। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖର ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ଓ ଅତିଶୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲି। ସେଠି ପହଁଚି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୋଇ, ଶରୟୂ କୂଳରେ ବାଣ ଲାଗି ଶୟାନ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ତାଙ୍କର ଜଟା ଖୁଲିଯାଇଥିଲା, ଘଡ଼ା ଓଲଟି ଖାଲି ହୋଇଥିଲା, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଥିଲା, ଶରରେ ଦୁଃଖ ପାଉଥିଲେ। ସେ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଥିଲି, ସେ ତାଙ୍କର ତପୋଜ୍ୱଳା ଶକ୍ତିରେ ତୀବ୍ର କଥା କହିଲେ— “ରାଜା, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଥିଲି, ତୁମେ ଜଳ ନେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାହିଁକି ମୋତେ ମାରିଲେ? କଣ ଅପରାଧ କରିଛି?” “ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ମୋ ଜୀବନ୍ଦାୟିନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଲାଗି, ମୋ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା—ମୋ ମାତା ଓ ପିତା—ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ହେଲେ।” “ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନ୍ଧ ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଅପେକ୍ଷାରେ ଅସହ୍ୟ ପିପାସା ଓ ଆଶାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି।” “ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ବୁଝୁଛି, କାରଣ ମୋ ପିତା ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଯେ, ମୁଁ ଏଠି ଭୂମିରେ ଚୁଆଁ ହୋଇପଡ଼ିଛି।