ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବନବାସ ହେବା ସହିତ, କୋଶଳରେ ଏମିତି ଏକ ବିପଦ ଆସିଲା, ଯେଉଁପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖ ନେମିତିକ ଅନ୍ଧକାର ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଛାଇଯାଏ । ରାମ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ କୋଶଳ ଛାଡ଼ି ଯିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ସେ ନିଜ ଅପରାଧକୁ ମନେ ପକାଇଲେ । ରାମ ଗଛ ଛାଡ଼ିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅପରାଧ ବୋଧରେ ରାତିର ମଧ୍ୟରେ ଛଅଟିଏ ରାତି କାଟିଦେଲେ । ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ଏବଂ ନିଜ ଅପରାଧକୁ ମନେ କରି, ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହିଳେ, ଯେ କିଛି କରାଯାଏ, ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ, ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲୋକ ପାଏ । ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲୁକି, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଫଳ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଯିଏ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଶିଶୁ ସଦୃଶ । ଯେଉଁଠି ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟିଦିଏ, କିନ୍ତୁ ପଳାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦିଏ, ଗଛ ଫୁଲିଲେ ଫଳ ପାଇଁ ଆଶା କରେ, ତେବେ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ । ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ତଳିଯାଏ । ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବିବେକରେ ରାମଙ୍କୁ ଚାଡ଼ି ଦେଇଛି, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ମୂଢ଼ ଦୁଃଖ କରୁଛି ।” “କୌଶଲ୍ୟେ, ଏକଥା ମନେ ପକା, ଏକ ଧ୍ୱନି ପାଇଁ, ଧନୁର୍ଧର ପୁତ୍ର ଭାବରେ, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି—'ସେ ଧ୍ୱନି-ବାଣ ଚାଳିଥିବା' ବୋଲି ଭାବି । ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ନିଜ ଅବିବେକର କାରଣରେ ଆସିଛି, ଯେପରି ଶିଶୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଷ ଖାଇଯାଏ । ପଳାଶ ଗଛ ଦେଖି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଯେପରି ଭ୍ରମ କରେ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଜ୍ଞାତ ଫଳ ଆସିଛି ।” “ତୁମେ ଏଯାଁ ଅବିବାହିତ ଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି, ଏବଂ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମୋ ଇଚ୍ଛା ବଢ଼ିଗଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତାପ ଦେଇ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ପଛରେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଅନ୍ତରେ ରଖିଲେ, ମେଘ ଚମକୁଥିଲେ, ବେଲେ ବେଲେ ବେଉଁ, ହରିଣ ଓ ମୟୂର ଆନନ୍ଦ କରିଲେ । ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖ ଭିଜାଇ, ବାୟୁ ଓ ବର୍ଷାରେ ଖଳିତ ହୋଇ ଗଛ ତଳେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ମଦୋନ୍ମତ ହରିଣ ବାରମ୍ବାର ବର୍ଷା ଜଳରେ ଭିଜି, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ପବିତ୍ର ଝରଣାମାନେ ମଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରୁ ଧଳା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଲହରି ହୋଇ ବହୁଥିଲେ, ଅଗ୍ନିର ରେଖା ଭଳି । ବର୍ଷା ଆସିବା ସହିତ ଏହି ପବିତ୍ର ଝରଣାମାନେ ଲାଲ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ଜଳରେ ତୀର ଛାଡ଼ି ବହୁଥିଲେ ।” “ଏହି ମଧୁର ସମୟରେ, ଧନୁ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋର ରଥ ନେଇ ସରୟୂ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିଲି । ରାତିରେ ଯେଉଁଠି ମହିଷ କିମ୍ବା ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଶୁ ଆସିଥାଏ, ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ସେଠାରେ ଚାଉଁଥିଲି । ଏଭଳି ଏକ ରାତିରେ, ଏକ ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ ନଦୀ କୂଳକୁ ଆସିଥିଲା, ମୁଁ ଏକା ଥିଲି, ଧନୁ ତଣି ତାକୁ ମାରିଦେଲି ।” “ଏହି ସମୟରେ, ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପଶୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଅନ୍ଧାରରେ ଏକ ଘଡ଼ା ପାଖରେ ଜଳରେ କିଛି ହଲଚଲ ଶୁଣିଲି । ଏହି ଧ୍ୱନି ହାତୀର ଗଜନ ଭଳି ଲାଗିଲା, ତେଣୁ ମୁଁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ତଣି, ହାତୀ ଭାବି ଛାଡ଼ିଦେଲି । ବାଣଟି ସର୍ପ ବିଷ ସଦୃଶ ମୃତ୍ୟୁକାରୀ ଥିଲା ।” “ପ୍ରଭାତେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବୀୟ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା—‘ହା, ହା!’—ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ବାଣରେ ଘାୟଲ ହୋଇ ଜଳକୁ ପଡ଼ିଲା । ବାଣ ଲାଗିବା ସହିତ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ମାନବ ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲି—‘ମୁଁ ତପସ୍ୱୀ ଥିଲି, ଏପରି ମୋପରେ ଶସ୍ତ୍ର କିପରି ପଡ଼ିଲା?’” “‘ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ରାତିରେ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଆସିଥିଲି; କିଏ ମୋତେ ବାଣ ମାରିଲେ? ମୁଁ କାହାକୁ କଣ ଦୋଷ କଲି?’” “‘ମୁଁ ଅହିଂସା ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଏକ ତପସ୍ୱୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳମୂଳ ଖାଇ ବଞ୍ଚୁଛି; ଏପରି ମୋପରେ ଶସ୍ତ୍ର କିପରି ଆସିଲା?’” “‘ମୋ ମାଥାରେ ଝଟା, ଗାଏ ଓ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଛି, ମୁଁ କାହାକୁ କଣ କଷ୍ଟ ଦେଲି, ଯେଉଁଠି ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଁଲେ?’” “‘ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନର୍ଥକ ଓ କ୍ଷତିକାରକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଯେପରି ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ନିକଟ ଯିବା ।’” “‘ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ହରାଇବାକୁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ମୋ ମାତା ପିତା ପାଇଁ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ।’” “‘ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମାତା ପିତା ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି—ମୁଁ ନ ଥିଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବ?’” “‘ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମାତା ପିତା ଏବଂ ମୁଁ—ତିନିଜଣ ଏକ ବାଣରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲୁ—ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ।’” ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆକଂକ୍ଷାରେ ମୋର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା, ଧନୁ ବାଣ ହାତରୁ ଖସିଗଲା । ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭରା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ ଏବଂ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇଗଲି । ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲି, ଦେଖିଲି ତପସ୍ୱୀ ଏକ ବାଣରେ ଅନ୍ତ ହୋଇ ସରୟୂ କୂଳରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଝଟା ଖୁଲିଯାଇଛି, ଘଡ଼ା ଖାଲି ଓ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିନ, ଏବଂ ବାଣରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅନ୍ତିମ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି । ସେ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ଓ ଆତଙ୍କିତ ଥିଲି, ତେବେ ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦ ରହିଲା— “ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଥିଲି, ମୁଁ କଣ ଦୋଷ କଲି, ଯେଉଁପରି ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଆସି ମୋତେ ବାଣ ମାରିଲ?