ଦଶରଥ ରାଜା, ମନରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅନେକଥର ଜାଗିଉଠି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବନବାସ ସହିତ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ କୋଶଳରେ ଆସିଗଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଅସୁରମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଦେଇଥିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଂଗିନୀ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଗଛିଯିବା ପରେ, କୋଶଳ ନାଥ ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଦୋଷକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ ଛଅ ରାତି ବିତିଗଲା, ଏବଂ ଦଶରଥ ରାତିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିଜ ଦୋଷକୁ ମନେ ପକାଇ ପକାଇ ଅତିବାହିତ କରୁଥିଲେ। ପୁଅ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଦୋଷକୁ ମନେକରି, ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଯିଏ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, କହିଲେ: “ମହିଳେ, ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ କିଛି କରାଯାଏ—ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ—ତାହାର ଫଳ ନିଜେ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲୁକାପଣ, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଫଳ କି, ଦୋଷ କ’ଣ—ଏହି ସବୁ ଯିଏ ଜାଣିନଥିବେ, ସେଠିକି ଶିଶୁ ଭାବିଯାଏ। କେହି ଯଦି ଅମ୍ରୁଦ୍ ଗଛ କଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଉଛନ୍ତି, ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଫଳ କ’ଣ ହେବ ଜାଣିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦୁଃଖ ପାଏ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅମ୍ରୁଦ୍ ଗଛ କଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି। କୌଶଲ୍ୟେ, ଏକ ଧ୍ୱନିକୁ ଶୁଣି, ଧନୁର୍ଧର ରାଜପୁତ୍ର ଭାବି, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି—'ସେ ଧ୍ୱନି ଶିକାରୀ' ଭାବି। ଏହି ଭ୍ରମରୁ, ମୋର ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଛି; ଯେପରି ଏଠାରେ କୌଣସି ଶିଶୁ ଭ୍ରମରେ ବିଷ ଖାଇଯାଏ। ଯେପରି କେହି ପଲାଶ ଗଛ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱନି ମାରିବାର ଫଳ ଏବେ ଅଜ୍ଞାତ ଭାବରେ ଆସିଛି। ତୁମେ ଏଉଁବେଳେ ଅବିବାହିତ ଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି, ତାପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସି, ମୋର ଇଚ୍ଛାବୃଦ୍ଧି ହେଲା। ପୃଥିବୀର ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଜଗତକୁ ତାପି, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ପରି। ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଧରି ରଖିଲେ, ମେଘମାନେ ଚମକି ଆସିଲେ; ବେଲୁଆ, ହରିଣ ଓ ମୟୂର ଖୁସି ହେଲେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଖା ଭିଜାଇ, ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ବିଚଳିତ ହୋଇ, ଗଛ ତଳକୁ ଆସିଲେ। ମଦମାତା ହରିଣମାନେ ପୁନିପୁନି ବର୍ଷା ଜଳରେ ଢାକାଯାଇ, ପାହାଡ଼ ତଳେ ଜଳ ଭରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପାହାଡ଼ ତଳୁ ଶୁଦ୍ଧ ଝରଣା ଧାରା, ଧଳା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ, ଧୂଳିରେ ଲେପି, ସର୍ପ ପରି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା। ବର୍ଷା ଆସିବା ସହିତ ଏହି ଝରଣାମାନେ ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଲାଲ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, କୂଳ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟପଥେ ବେହେଉଥିଲେ। ସେହି ସୁମଧୁର ସମୟରେ, ଧନୁଷ ବାଣ ନେଇ, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ, ସରୟୂ ନଦୀ ତଟରେ ମୁଁ ରଥ ଚଲାଉଥିଲି। ରାତିରେ ନଦୀକୁ ଆସିଥିବା ମହିଷ କିମ୍ବା ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଶୁକୁ ଶିକାର କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ମୁଁ ନିଜେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି। ଏମିତି ଏକା ରାତିରେ, ଧନୁଷ ତଣାଇ, ଝାଡ଼ି ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଏକ ପ୍ରାଣୀକୁ ମୁଁ ମାରିଦେଲି। ଏହି ସମୟରେ ଆଉ ଏକ ଭୟାନକ ପଶୁ ଆସୁଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ଅନ୍ଧାରରେ ଏକ ଘଡ଼ା ପାଖରେ ଜଳ ଉପରେ କିଛି ଚଳନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ମୋ ଶ୍ରବଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ହାତୀର ଉଲ୍ଲାସ ଶବ୍ଦ ପରି ଲାଗିଲା; ତେଣୁ ମୁଁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ତିଆରି କରି, ମାନ୍ୟ ବିଷ ପରି ଉତ୍ସର୍ଗ କଲି। ଧ୍ୱନି ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ହାତୀ ଭାବି, ସେଇ ବାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲି। ସକାଳ ହେବା ସମୟରେ, ଜଙ୍ଗଳରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବ କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା—‘ହା, ହା!’—ଏକ ମାନବ ଜଳରେ ପଡ଼ି, ବାଣ ଲାଗି, ବିପଦ ଅଂଶରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ବାଣ ଲାଗିବା ସମୟରେ, ମାନବ କଣ୍ଠ ଶୁଣିଲି: ‘ମୋ ପରି ଏକ ତପସ୍ବୀ ଉପରେ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗିପାରେ?’ ‘ରାତିରେ ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଆସିଥିଲି; କିଏ ମୋତେ ବାଣ ମାରିଲେ? କାହା ପାଖରେ ମୁଁ କଣ ଦୋଷ କରିଛି?’ ‘ମୁଁ ତ ଅହିଂସା ପାଳନ କରୁଥିବା ତପସ୍ବୀ, ଜଙ୍ଗଳରେ ମୂଳ ଫଳ ଖାଇ ବଞ୍ଚୁଛି; ମୋ ପରି ତପସ୍ବୀକୁ କିଏ ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗି ମାରିପାରେ?’ ‘ମୁଁ ଜଟାଧାରୀ, ବାକ ଓ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, କାହା ପାଖରେ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି ଯେ, ସେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଲେ?’ ‘ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନର୍ଥକ ଓ କେବଳ ହାନିକର, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଯେପରି ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ।’ ‘ମୋ ଜୀବନ ହାରାଇବାରେ ମୋତେ ଏତେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୋ ପିତା ଓ ମାତା ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପରି ଅନ୍ଧ ଭରସାରେ ଅଛନ୍ତି।’ ‘ସେଇ ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଚାଲିଛି—ମୁଁ ନଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ କିଏ ଦେଖିବେ?’ ‘ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା ଓ ମାତା, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ କିଶୋରଙ୍କ ବାଣରେ ନିହତ ହେଲୁ।’ ଏହି ଦୟାନିୟ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଅନୁଭୂତି ଉଦ୍ଭବି, ମୋର ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ହାତରୁ ପଡ଼ିଗଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅପରିମିତ ହେଲି। ରାତିରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ଅତ୍ୟଧିକ ବିକଳ ଓ ବିସ୍ମୃତ ହେଇପଡ଼ିଲି। ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ମୋର ମନ ଭାଙ୍ଗି ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଇ, ଦେଖିଲି ସେଇ ତପସ୍ବୀ ସରୟୂ ତଟରେ ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ, ବାଣ ଲାଗି ଶୟାନ। ତାଙ୍କର ଜଟା ଖୁଲିଯାଇଥିଲା, ଘଡ଼ା ଖାଲି ଓ ଉଲ୍ଟା, ଦେହ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିନ, ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ଶୟାନ ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ମୋ ପାଇଁ ଦେଲେ, ଯେଉଁବେଳେ ମୁଁ ଭୟଭୀତ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଥିଲି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦହିଯାଉଥିବା ପରି କଠୋର କଥା କହିଲେ।