ଏହି ବିଭାଗର କଥା ଆମେ ଶୁଣିବା, ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶଷ୍ଟି-ତୃତୀୟ ସର୍ଗା। ରାଜା ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ମନ ନେଇ ଏକୋଇ ଏକୋଇ ଜାଗିଲେ, ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଗଭୀର ହେଇଗଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବନବାସ ଦେଖି, ଦଶରଥଙ୍କ ଉପରେ ବଡ଼ ଆପଦ ଆସିଗଲା, ମନେ ହେଲା ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ୟକୁ ଢାକି ଦେଇଥିବା ଅନ୍ଧାର ଭଳି। ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ, କୋଶଳର ରାଜା ଦଶରଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅପରାଧକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ। ରାମ ଉପବନକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଶଷ୍ଟ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଅପରାଧକୁ ଉପରେ ଉପରେ ଭାବିଲେ। ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ରାଜା, ନିଜ ଅପରାଧକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହିଳେ, ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସେ ନିଜେ ପାଏ। ଅନ୍ୟେ ଯେଉଁମାନେ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲକା, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ଫଳ କିମ୍ବା ତ୍ରୁଟି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିଶୁ ଭଳି। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମାଙ୍ଗୋ ଉଦ୍ୟାନ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିଲେ, ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିଲାବେଳେ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ। ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଫଳ ଆସିଲାବେଳେ ଦୁଃଖ ପାଏ, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି। ଆମେ ମାଙ୍ଗୋ ଉଦ୍ୟାନ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇ, ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଏବେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଦୁଃଖ କରୁଛି। କୌଶଳ୍ୟା, ଏକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଧନୁର୍ଧର ରାଜକୁମାର ଭଳି, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି, ଭାବିଲି—‘ଏହି ଶବ୍ଦ ନିଶାନା କରିବା ଅଟିକୁ।’ ଏହିପରି, ଏହି ଦୁଃଖ, ମୋ ନିଜ ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି; ଭ୍ରମରେ ଏକ ଶିଶୁ ଭଳି, ଏଠି ବିଷ ଖାଇଥିବା ପରି। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପଲାଶ ଗଛରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିବାପରି, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଜଣା ଫଳ ଆସିଛି। ତୁମେ ତେବେ ବିବାହିତ ନଥିଲେ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମୋ ଆଶା ବଢ଼ିଗଲା। ପୃଥିବୀର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ୟ ତାଙ୍କ ତାପ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେ ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସୂର୍ୟ ତାପ ଅନ୍ତରେ ରଖିଲେ, ମେଘ ଚମକିଲେ; ଏବେ ସମସ୍ତ ବେଙ୍ଗ, ମୃଗ, ମୟୂର ଆନନ୍ଦ କରିଲେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳରେ ଭିଜି, ପକ୍ଷ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ, ଗଛରେ ଏକଠା ହେଲେ। ଜଳ ପଡ଼ି ପଡ଼ି ମୃଗମାନେ ମାତାଳ ଭଳି ଦେଖାଗଲେ, ପାହାଡ଼ର ଜଳ ଧାରା ଶୁଭ୍ର ଓ ଲାଲ ହୋଇ, ଖାର ଲଗାଇ, ସାପ ପରି ଦେଖାଗଲା। ଶୁଭ୍ର ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଲାଲ ଓ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ବର୍ଷା ଆସିବା ସମୟରେ ପାର ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟରେ, ଧନୁ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ, ସରୟୂ ନଦୀର ଧାରେ ମୁଁ ରଥ ଚଳାଇଲି। ଜଳ ତଳେ, ରାତିରେ ଆସିଥିବା ମହିଷ କିମ୍ବା ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ମାରିବାକୁ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିଥିଲି। ଏହିଠାରେ, ଏକା ରାତିରେ, ଧନୁ ତଣି, ଜଣେ ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରିଦେଲି, ଯେଉଁଥି ନଦୀ କୂଳରେ ଗଛର ଭିତରେ ଲୁଚିଥିଲା। ଏବେ, ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ଆସୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ଶୁଣିଲି; ତାପରେ, ଅନ୍ଧାରରେ, ଏକ ପାଣି ମାନ୍ଦାର ନିକଟରେ ଚଳାଇବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ଶବ୍ଦ ସୀମାରେ, ହାତୀ ରେଙ୍ଗା ଭଳି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଉଠାଇଲି, ଯାହା ସାପର ବିଷ ପରି ଜ୍ୱଳି ଥିଲା। ଶବ୍ଦ ଉପରେ ନିଶାନା କରି, ହାତୀ ଆଶା କରି, ମୁଁ ଏହି ବିଷାକ୍ତ ବାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲି। ପ୍ରଭାତେ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବ କଣ୍ଠର ଶବ୍ଦ ଆସିଲା—‘ହା, ହା!’ ଏକ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଜଳରେ ପଡ଼ିଗଲା। ବାଣ ଲାଗିଲାବେଳେ, ମାନବ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଗଲା—‘ମୋ ପରି ତପସ୍ବୀ ଉପରେ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ପଡ଼ିଲା?’ ‘ରାତିରେ, ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀରେ ପାଣି ତେଲିବାକୁ ଆସିଲି; କିଏ ମୋତେ ଆଘାତ କଲା? ମୁଁ କିଏକୁ କଣ ଦୋଷ କରିଛି?’ ‘ମୁଁ ଅହିଂସା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ତପସ୍ବୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ଖାଇ ରହୁଛି, ମୋପରେ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ପଡ଼ିଲା?’ ‘ମୋ ଭାର ଜଟା, ଚାମ୍ର ଓ ବାର୍କ ପିନ୍ଧିଛି, ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଁ କିଏ ଆସିଛି? କିଏକୁ ମୁଁ କଣ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି?’ ‘ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ, ଫଳ ନାହିଁ, କେବଳ ହାନିକାରକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିକଟ ଆସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି।’ ‘ମୁଁ ନିଜ ଜୀବନ ହରାଇବାକୁ ଏତେ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୋ ମା ଓ ବାପା ପାଇଁ, ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପରି।’ ‘ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି, ଦୀର୍ଘ କାଳ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ—ମୁଁ ଚାଲିଗଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବ?’ ‘ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମା ଓ ବାପା, ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ଏକ ବାଣରେ ମୃତ, ଏକ ଅବୁଜ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା।’ ଏହି ଦୟାଳୁ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ମୋ ହୃଦୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତି ହୋଇଗଲା, ଧନୁ ଓ ବାଣ ହାତରୁ ପଡ଼ିଗଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲି। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ରାତିରେ ଶୁଣି, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲି, ମନ ଅତି ଉତ୍ତାଳ ହୋଇଗଲା। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଏକଦମ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ତପସ୍ବୀକୁ ନଦୀ କୂଳରେ ବାଣ ଲାଗି ମୃତ ଦେଖିଲି। ତାଙ୍କ ଜଟା ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ଜଳ ମାନ୍ଦା ଉପୁଅ ଓ ଖାଲି, ଦେହ ରକ୍ତରେ ଲାଲ ହୋଇ, ତିନି ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।