ଏହି ଉତ୍କଳମଣି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ। କୌଶଳ୍ୟା ଦେବୀ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ସେ କହିଲେ, “ହେ ଶୂର, ଦର୍ଶନ ଓ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ମନ ଅନ୍ଧାରି ହେଲେ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧନର ବିଷୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଆଜି ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ରାତି ହେଇଯାଇଛି; ମୋର ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାତି ମୋ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ସମାନ ଲାଗୁଛି। ରାମଙ୍କ ବିଚାର ରେ ବିବେକ କରୁଥିବାରୁ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରେ ଏମିତି ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଯେପରି ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ରରେ ଆକୁଳ ତରଙ୍ଗ ଉଠିବାରେ।" କୌଶଳ୍ୟା ଏହିପରି ଶୁଭବାଣୀ କହିବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମନ୍ଦ ହେଇଯାଇଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା। ରାଜା ଦଶରଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଉପରେ ଶୁଭ କଥାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଶୟନ କରିବାରେ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ଏହି ଶ୍ରୀମତ୍ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଓଡ଼ିଆ ରୂପରେ ଶଷ୍ଟିତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ମନ ଭରି ଘୁମୁ ଉଠୁଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ଜାଗିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଉଥିଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିଷ୍କାଷଣରେ ଏକ ବଡ଼ ଆପଦ ଆସିଗଲା, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆପଦର ସମାନ; ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା ଅନ୍ଧାର ଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆବୃତ କରିଦେଲା। ରାମ ଜନକୀ ସହ ଯାଇଥିବା ପରେ, କୋଶଳର ନାଥ ଅନ୍ଧାର ଚକ୍ଷୁ କୌଶଳ୍ୟା ସହ କଥା କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, ତାଙ୍କର ଏକ ପୁରୁଣା ପାପ ମନେ ପକାଇଲେ। ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଛଅ ରାତି ମଧ୍ୟରାତିରେ ଏହି ଅପରାଧକୁ ମନେ କରି ଅତିତ ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ। ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ତଳମୁଳ ହୋଇ, ନିଜ ପାପକୁ ମନେ କରି, ଦଶରଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାନ୍ତି, ଜଣେ ମଣିଷ ଯାହା କରେ—ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ—ସେତିକି ଫଳ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ଯେ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହଲକା, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ଫଳ, ତାହାର ଅପରାଧ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଶିଶୁ ଭଳି ଅଜ୍ଞ।" "ଏକ ମଣିଷ ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି ଦେଇ, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଉଛି; ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରେ, ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେ ଫଳ ଜାଣିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବାରୁ, ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିବା ମଣିଷ ଭଳି।" "ମୁଁ ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି ଦେଇ, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିଲି; ରାମଙ୍କୁ ବିସର୍ଜିତ କରି, ମୁଁ ଏବେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଦୁଃଖ କରୁଛି।" "ହେ କୌଶଳ୍ୟା, ଏକ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ, ଧନୁ ଧରିଥିବା ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ଭଳି, ମୁଁ ପାପ କରିଥିଲି, ଭାବିଲି—‘ସେ ଶବ୍ଦବିଦ୍ଧା।’" "ଏହି ଦୁଃଖ, ମୋର ନିଜ ପ୍ରମାଦରେ ଆସିଛି; ଏହି ଭ୍ରମରେ ଏକ ଶିଶୁ ଭଳି ବିଷ ଖାଇଥିବାରେ।" "ଅନ୍ୟ ମଣିଷ ପଲାଶ ଗଛରେ ଭ୍ରମିତ ହେବାରେ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦବିଦ୍ଧାର ଅଜ୍ଞାତ ଫଳ ଆସିଗଲା।" "ତୁମେ ବିବାହିତ ନଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମୋର ଆଶା ବୃଦ୍ଧି ହେଲା।" "ପୃଥିବୀର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଜଗତକୁ ତାପି, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁପଥରେ ଚାଲିଥିବା ଭଳି।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ସଂଚୟ କରି, ମେଘ ଚମକିଉଠିଲେ; ପରେ ଅଣ୍ଡ ମାନ୍ୟ, ହରିଣ, ମୟୂର ଆନନ୍ଦ ମନାଇଲେ।" "ପଖୀମାନେ ପଖ ଭିଜାଇ, ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ଅସୁବିଧାରେ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।" "ପୁନିପୁନି ଜଳ ତଳେ ଢାକି ଦେଇ, ମଦୋନ୍ମତ ହରିଣ ଜଳ ଭରିଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଇଲେ।" "ପାହାଡ଼ର ଶୁଭ ଝରଣା ଶୁଧ୍ଧ ଜଳରେ ଧାରା ଦେଉଥିଲା, ଧଳା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ, ଭସ୍ମ ଲାଗିଥିବା ନାଗ ଭଳି।" "ଶୁଭ ଝରଣା ଜଳ ଲାଲ ଓ ଆକୁଳ ହୋଇ, ବର୍ଷା ଆସିବାରେ ପାର ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲା।" "ଏହି ସୁମଧୁର ସମୟରେ, ଧନୁ ଓ ବାଣ ନିଅ, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ, ମୁଁ ମୋର ରଥକୁ ସରୟୂ ନଦୀ ପାରେ ଚଲାଇଲି।" "ଜଳାସ୍ଥଳରେ, ରାତିରେ ନଦୀପାରେ ଆସିଥିବା ମହିଷ କିମ୍ବା ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଶୁ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ମୁଁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଲୁଚି ଥିଲି।