କୌଶଲ୍ୟା ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦୟାଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ଆଉ ତୁମେ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ସତ୍ୟବାଦୀ ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ; କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟଥିତ ହୋଇ, ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଦେଲି। ଶୋକ ସାହସକୁ ନାଷ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ଜ୍ଞାନକୁ ନାଷ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ସବୁକିଛିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ—ଶୋକ ପରି ଶତ୍ରୁ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଏକ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତର ଆଘାତ ସହିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଅତି ସାନା ଶୋକ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନୀ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶୋକରେ ମନ ଅନ୍ଧକାରିତ ହେଲେ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧନର ବିଷୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଆଜି ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା ପଞ୍ଚମ ରାତି ଗଣାଯାଉଛି; ମୋ ପାଇଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଶୋକରେ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ରାତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗୁଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭାବିବାକୁ ଥିଲେ, ଏହି ଶୋକ ମୋ ହୃଦୟରେ ଉତ୍ତଳ ସମୁଦ୍ରର ଲହରୀ ପରି ବଢ଼ିଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।” କୌଶଲ୍ୟା ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ କଥା ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମ୍ଲାନ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା। ରାଜା ଦଶରଥ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର ଶାନ୍ତିଦାୟକ କଥାରେ ଅଳ୍ପ ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଶୟନ କଲେ। ଏହିପରେ, ଶୋକରେ ମନ ଅନ୍ଧକାରିତ ହୋଇ, ଦଶରଥ ରାତିରେ ପୁନଃପୁନ ଜାଗିଉଠିଲେ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ଏକ ବିପଦ ଆସିପଡ଼ିଛି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଅସୁରମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଦେଇଥିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ସହିତ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କୋଶଳପତି ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଦୋଷକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ ଏହି ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟରାତିରେ ଚିନ୍ତା କରି ଛଠ ରାତି କାଟିଲେ। ପୁଅ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟଥିତ ରାଜା, ନିଜ କୃତ ଦୋଷକୁ ମନେପକାଇ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଯିଏ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ, କହିଲେ: “ମହିଳେ, ମଣିଷ ଯେ କୌଣସି କାମ କରେ—ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ—ସେହି କାମର ଫଳ ଅବଶ୍ୟ ଭୋଗ କରିଥାଏ। ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲୁକି, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ଫଳ, କିମ୍ବା ତାହାର ଦୋଷକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଶିଶୁ ପରି। ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି, ପଳାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଉଛି, ମାତ୍ର ଫୁଲ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିବାବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଫଳ କଣ ହେବ ଜାଣିନାହିଁ, କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ପଳାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇଥିବା ଲୋକ ପରି। ଏମିତି, ମୁଁ ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି, ପଳାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇଛି, ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଏବଂ ଏବେ ମୂର୍ଖ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି। କୌଶଲ୍ୟେ, ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଧନୁର୍ବାନ୍ଧ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବି, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି, ‘ସେ ଧ୍ୱନିବିଦ୍ଧ’ ବୋଲି ଭାବିଲି। ଏହି ଦୁଃଖ, ରାଣୀ, ମୋ ନିଜର ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଶିଶୁ ପରି ଭ୍ରମ ହୋଇ ବିଷ ଖାଇଥିବା ପରି, ଆସିଛି। ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଯେପରି ପଳାଶ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱନିବିଦ୍ଧ କରିବାର ଅଜ୍ଞାତ ଫଳ ଆସିଛି। ତୁମେ ତେବେ ଅବିବାହିତ ଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମୋ ଇଚ୍ଛା ଆଉ ତୀବ୍ର ହେଲା। ପୃଥିବୀର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ ତାପିତ କରି, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚଲିଯାଉଛନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପରି। ଏହି ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଧରି ରଖିଲେ, ମେଘମାନେ ଚମକିଲେ; ବେଲା ମାଛ, ହରିଣ, ମୟୂର ଆନନ୍ଦ କଲେ। ପଖିମାନେ, ତାଙ୍କର ପାଖ ଭିଜା ଓ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଗଛରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ଜଳପାତରେ ବାରମ୍ବାର ଭିଜି, ମଦୋନ୍ମତ ହରିଣମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଜଳ ଝୁଞ୍ଜୁରିଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ଆସୁଥିବା ଝରଣାମାନେ, ଶୁଭ୍ର ଓ ରକ୍ତିମ ରଙ୍ଗରେ, ଭସ୍ମ ଲାଗିଥିବା ସାପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ବର୍ଷା ଆସିବା ସହ, ଶୁଭ୍ର ଝରଣାମାନେ ମଧ୍ୟ ଲାଲ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ପାର ଛାଡ଼ି ଭାଗିଯାଉଥିଲେ। ଏମିତି ମଧୁର ସମୟରେ, ଧନୁ-ବାଣ ନେଇ, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ, ସରୟୂ ନଦୀ ପାରେ ମୁଁ ରଥ ଚଲେଇଲି। ଏଠାରେ, ରାତିରେ ନଦୀକୁ ଆସିଥିବା ମହିଷ କିମ୍ବା ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଶୁ ମାରିବାକୁ, ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ଚାଲିଥିଲି। ସେଠାରେ, ଏକା ରାତିରେ, ଧନୁ ତଣି, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ବନ୍ୟପଶୁକୁ ମାରିଦେଲି, ଯାହା ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିଲା। ଏହା ପରେ, ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପଶୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ମୁଁ ଶୁଣୁଥିଲି; ତା’ପରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଏକ ପାତ୍ର ପାଖରେ ଜଳ ଚଳାଣର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ଶୁଣିବା ସୀମାରେ ଏକ ହାତୀ ଡ଼ାକୁଥିବା ଧ୍ୱନି ପରି ଲାଗିଲା; ତେଣୁ ମୁଁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ତଣିଲି, ଯାହା ସାପବିଷ ପରି ଜ୍ୱଳିରହିଥିଲା। ଧ୍ୱନିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ହାତୀ ଭାବି, ମୁଁ ସେହି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁବାଣ ପରି ଥିଲା। ପ୍ରଭାତ ହେବାବେଳେ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବୀୟ କଣ୍ଠଧ୍ୱନି ଉଠିଲା—‘ହୟ ହୟ!’—ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ ଜଳରେ ପଡ଼ିଗଲା। ବାଣ ଲାଗିବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଏକ ମାନବୀୟ କଣ୍ଠଧ୍ୱନି ଶୁଣାଗଲା: “ମୁଁ ତପସ୍ୱୀ ହୋଇ, କେବଳ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ମୋ ପରି ଜଣେ ଉପରେ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ପଡ଼ିପାରେ? ଏହି ରାତିରେ, ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଆସିଥିଲି; କିଏ ମୋତେ ବାଣ ମାରିଲା? କାହାର କଣ ଅପରାଧ କଲି? ମୁଁ ତପସ୍ୟାରତ, ଅହିଂସକ, ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳଫଳ ଖାଇ ରହୁଥିବା ମୋ ପରି ଜଣେ କିପରି ଅସ୍ତ୍ରରେ ବିଧ୍ଧ ହେବ? କିଏ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଁଲା, ମୁଁ ତ ଜଟାଧାରୀ, ଚର୍ମ ଓ ବାକୁଳ ଧାରଣ କରିଛି, କିଏ ମୋ ଅପରାଧ କଲି?