କୌସଲ୍ୟା ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କହିଲେ, "ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୁଇ ଜଗତ୍ରେ ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯିଏ ଏପରି ଏକ ଶ୍ୱାମୀ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୃପା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀ ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ପୁଅର ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଁଦେଇଛି। ଦୁଃଖ ସାହସକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଦୁଃଖ ଶିକ୍ଷାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଦୁଃଖ ସବୁକିଛି ଧ୍ୱଂସ କରେ—ଦୁଃଖ ପରି ଶତ୍ରୁ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତର ଆଘାତ ସହିଯିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଅତି ସାନ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସହିବା କଠିନ। ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧନ ନେଇ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିଁ ରାତି ରାମଙ୍କର ବନ ଯାତ୍ରା ପରେ ପଞ୍ଚମ ରାତି ଗଣାଯାଉଛି; ମୋ ଦୁଃଖରେ ଅନନ୍ଦ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପଞ୍ଚ ରାତି ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗୁଛି। ମୁଁ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଚିନ୍ତା କରି ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରେ ବଢ଼ିଯାଉଛି, ଯେପରି ଅନାଶ୍ରିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସାଗରର ଜଳ ଉତ୍ତାଳ ହୁଏ।" କୌସଲ୍ୟା ଏପରି କହିଥିବାବେଳେ, ସେ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମ୍ଲାନ ହେବା ଲାଗିଲା ଏବଂ ରାତି ଆସିଗଲା। ରାଜା ଦଶରଥ, ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ କଥାରେ କିଛି ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ ଶୟନ କଲେ। ଏହିପରେ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତିରାଷିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜା ଦଶରଥ ଘୁମୁଠି ଘୁମୁଠି ଉଠୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ଏକ ବିପଦ ଆସିଥିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଅନିଷ୍ଟ ଘଟିଥାଏ, ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକି ଦେଇଛନ୍ତି। ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ବିଦାୟ ନେଇଥିବାବେଳେ, କୋଶଳର ଏହି ରାଜା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କର ଏକ ପୂର୍ବ ଦୋଷ ମନେ ପଡ଼ିଲା। ରାମ ବନକୁ ଗଲାପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଛଅଟିଏ ରାତି ମଧ୍ୟରାତିରେ ନିଜ ଦୋଷ ମନେ କରି କାଟିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଦୋଷ ମନେ ପକାଇ, ଦୁଃଖିତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ହେ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ, ଲୋକେ ଯାହା କରନ୍ତି—ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ—ତାହାର ଫଳ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପାଆନ୍ତି। ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହଲକା, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ଫଳ କି, ତାହା ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେଇ ପିଲା। ଯେଉଁମାନେ ଅମ୍ରୁଦ ଗଛ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇଥାନ୍ତି, ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଯେପରି ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇଥିବା ଲୋକ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି, ଅମ୍ରୁଦ ଗଛ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଏବଂ ଏବେ ମୁଁ ମୂର୍ଖ ପରି ଦୁଃଖିତ। ଏକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଧନୁର୍ଧାରୀ ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବି, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି, ଭାବିଲି—'ସେ ଶବ୍ଦବେଦୀ'। ଏହି ଭ୍ରମରୁ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ନିଜ କାରଣରୁ ଆସିଛି; ଯେପରି ଏଠି କିଛି ଶିଶୁ ଭୁଲରେ ବିଷ ଖାଇଯାଏ। ଯେପରି ଅନ୍ୟେ ଲୋକେ ପଲାଶ ଗଛରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଜଣା ଫଳ ଆସିଛି।" "ତୁମେ ତେବେ କୁଅଁରି ଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମୋର ଇଚ୍ଛା ବଢ଼ିଗଲା। ପୃଥିବୀର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଉତ୍ତାପିତ କରି, ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ପିତୃଲୋକ ପଥ ଧରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ତାପ ଅନ୍ତରେ ରଖିଲେ, ମେଘ ଚମକିଲେ, ବେଳେ ସମସ୍ତ ବାଙ୍ଗ, ହରିଣ ଓ ମୟୂର ଖୁସି ହେଲେ। ପଖୀମାନେ ପାଖ ଭିଜାଇ, ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଗଛ ତଳକୁ ଯାଇଥିଲେ। ପୁନିପୁନି ଝରିପଡ଼ୁଥିବା ବର୍ଷା ଜଳରେ ମଦୋନ୍ମତ ହରିଣମାନେ ପାହାଡ଼ ମାନ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପାହାଡ଼ର ଢାଳରୁ ଶୁଧ୍ଧ ଝରଣା ଧାରା, ଧଳା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ, ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆଲଙ୍କୃତ, ସର୍ପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଶୁଧ୍ଧ ଝରଣା ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଜଳ ରକ୍ତିମ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ବର୍ଷା ଆସିବା ସହ ତୀର ଉପରେ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲା। ଏହି ସବୁ ଅତି ମନୋହର ସମୟରେ, ଧନୁ ଓ ତୀର ନେଇ, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ସରୟୂ ନଦୀ ପାରେ ମୁଁ ଯାଇଥିଲି। ଏଠାରେ, ରାତିରେ ନଦୀକୁ ଆସିଥିବା କୌଣସି ମହିଷ କିମ୍ବା ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଶୁ ମାରିବାକୁ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନେଇ ଘାତ ଲାଗି ରହିଥିଲି। ଏଠି, ଏକା ରାତିରେ, ଧନୁ ଟାଣି, ଜଂଗଲ ମଧ୍ୟରେ ନଦୀପାରେ ଆସିଥିବା ଏକ ଅଜାନା ପଶୁକୁ ମାରିଦେଲି।" "ଏବେ ଆଉ ଏକ ଭୟାନକ ପଶୁ ଆସୁଛି କି ନାହିଁ ଶୁଣି, ଅନ୍ଧାରେ ଘଡ଼ିର ପାଖରେ ଜଳରେ କିଛି ଚଳାଚଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଏକ ହାତୀ ଭାବି, ମୁଁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧରି, ସର୍ପବିଷ ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ନିକ୍ଷେପ କଲି। ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ହାତୀ ମନେ କରି, ସେଇ ବିଷାକ୍ତ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି।" "ପ୍ରଭାତେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବୀୟ କଣ୍ଠ ଶୁଣିଲି: 'ହାୟ! ହାୟ!'—ଏକ ମାନବ ତୀର ଘାତରେ ଜଳକୁ ପଡ଼ିଲା। ବାଣ ଲାଗିବା ସହ ମାନବ କଣ୍ଠ ଶୁଣିଲି: 'ମୋ ପରି ତ୍ୟାଗୀ ଉପବାସୀ ଉପରେ କିପରି ଶସ୍ତ୍ର ଲାଗିପାରିବ?' ରାତିରେ ଏଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଜଳ ନେବାକୁ ଆସିଥିଲି, କିଏ ମୋତେ ବାଣ ମାରିଦେଲା? ମୁଁ କାହାର ଅପରାଧ କରିଛି?' 'ମୋ ପରି ଅହିଂସକ ଏକ ତ୍ୟାଗୀ, ଜଙ୍ଗଲରେ ମୂଳ-ଫଳ ଖାଇ ବସୁଥିବା, କିପରି ଶସ୍ତ୍ର ଘାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବ?'" ଏପରି ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ଭରା କଥା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ ଗଲା।