କୌସଲ୍ୟା ଦେବୀ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ଦୟାକରି ଆଉ ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏପରି ପତି ଥିବା ସତ୍ୱେ ଯେଉଁ ନାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେ ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କେବେ ବି ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ଆପଣ ଧର୍ମବିଦ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ; କିନ୍ତୁ ପୁଅ ବିୟୋଗର ଶୋକରେ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଅଛି। ଶୋକ ସାହସ ନଷ୍ଟ କରିଦେଉଛି, ଶୋକ ଶିକ୍ଷା ନଷ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ସବୁକିଛିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ—ଶୋକ ସମାନ ଶତ୍ରୁ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁର ହାତର ଆଘାତ ମଧ୍ୟ ସହିହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଉପଜିଥିବା ଅଳ୍ପ ଶୋକ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଅତି କଠିନ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ପଡ଼ିଲେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧନର ବିଷୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ରାତ୍ରି ହେଲା; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାତ୍ରି ଶୋକରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇଯିବାରୁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗୁଛି। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଏହି ଶୋକ ମୋ ହୃଦୟରେ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ବଢ଼ିଯାଉଛି।" ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥାମାନେ ଆକାଶର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ମ୍ଲାନ କରିଦେଲା, ଏବଂ ରାତି ଆସିଗଲା। ରାଜା ଦଶରଥୀ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ କଥାରେ କିଛି ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୋକରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱପ୍ନର ଅଧିନରେ ଚଲିଗଲେ। ଏହିପରେ ଶୁଣ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେରେଷଠି ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦଶରଥ ରାଜା ଏଠାରେ ମନେ ମନେ ଅନେକ ଥର ଜାଗିଉଠିଲେ, ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ମନ ଭାରି ହୋଇଯାଇଥିଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ସହିତ ଏକ ବିପଦ ଘଟିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବି ଆକ୍ରମଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରି ଅନ୍ଧକାର କରିଦିଅନ୍ତି। ରାମ ତାଙ୍କର ସୀତା ସହ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କୋଶଳପତି ଦଶରଥ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଏକ ଅପରାଧ ମନେ ପଡ଼ିଲା। ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ଅପରାଧକୁ ମଧ୍ୟରାତିରେ ଛଅଟିଏ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରି ରହିଲେ। ପୁଅ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ଅପରାଧ କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଶୋକାକୁଳ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏମିତି କହିଲେ— "ହେ ମହାଭାଗେ, ଲୋକେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ—ତାହାର ଫଳ ସେଉଁଠି ପାଉଛି। ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହ୍ରସ୍ୱତା, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଫଳ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଜାଣିନଥାଏ, ସେ 'ଶିଶୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ମାଂଗା ଉଦ୍ୟାନକୁ କାଟି ଦିଅଯାଏ, ତାହାପରେ ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦିଆଯାଏ, ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଫଳର ଋତୁ ଆସିଲେ ଶୋକ ହୁଏ। ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କିମ୍ଶୁକ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏପରି, ମାଂଗା ଉଦ୍ୟାନ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଏବଂ ଏବେ ମୁଁ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ।" "ହେ କୌସଲ୍ୟେ, ଏକ ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା, ଧନୁର୍ବାନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବେ, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି, ଭାବିଥିଲି—'ଧ୍ୱନି ଉପରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିବି।' ଏହିପରି ଭ୍ରମରେ, ଏଇ ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି; ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଅଜାଣି ଭାବରେ ବିଷ ଖାଇଯାଏ। ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପଲାଶ ଗଛକୁ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ମୁଁ ଧ୍ୱନି ଉପରେ ବାଣ ଛାଡ଼ି ତାହାର ଅଜ୍ଞାତ ଫଳ ଭୋଗୁଛି।" "ତୁମେ ତେବେ କୁଁଆରି ଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି, ତାପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମୋର ଭୋଗାସକ୍ତି ବଢ଼ିଗଲା। ପୃଥିବୀର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଇ, ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଧାରଣ କଲେ, ମେଘ ଚମକିଉଠିଲେ, ବେଙ୍ଗ, ମୃଗ ଓ ମୟୂର ଆନନ୍ଦ କଲେ। ପଖିମାନେ ତାଙ୍କର ପାଖ ପାଣିରେ ଭିଜାଇ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ହେଉଥିବା ଅସୁବିଧାରେ ଗଛ ଉପରେ ଯୋଗାଯୋଗ କଲେ। ପାଣିରେ ପଡ଼ୁଥିବା ମୃଗମାନେ ପାହାଡ଼ର ଜଳସ୍ନାନ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପାହାଡ଼ରୁ ଝରୁଥିବା ପବିତ୍ର ଝରଣାମାନେ ଧଳା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଅଗ୍ନିଧୂମ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପବିତ୍ର ଝରଣାମାନେ ତାଙ୍କର ଜଳ ଲାଲ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ତୀର ଉପରେ ଉଠିଯାଉଥିଲେ।" "ଏହି ମଧୁର ସମୟରେ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରି, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋର ରଥ ନେଇ ସରୟୂ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଲି। ରାତିରେ ନଦୀକୁ ଆସିଥିବା ମହିଷ କିମ୍ବା ହାତୀ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଶୁକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି। ସେଠି, ଏକା ରାତିରେ, ଧନୁଷ ତଣି, ଜଂଗଲ ମଧ୍ୟରେ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆସିଥିବା ଏକ ବନ୍ୟ ପଶୁକୁ ମାରିଦେଲି। ଏହି ସମୟରେ, ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ଆସୁଛି ବୋଲି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ କାନ ଦେଲି; ତାପରେ ଅନ୍ଧାରରେ ଏକ ଘଡ଼ା ପାଖରେ ପାଣିରେ କିଛି ହଲଚଲ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ଶବ୍ଦର ଆବଧିରେ ମୁଁ ହାତୀର ଗଜଧ୍ୱନି ପରି ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତେଣୁ ମୁଁ ସର୍ପବିଷ ସମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ତିଆରି କଲି। ଧ୍ୱନି ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ହାତୀ ଭାବି, ମୁଁ ସେଇ ବିଷମୟ ବାଣ ଛାଡ଼ିଦେଲି।" "ତାପରେ, ପ୍ରଭାତେ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବୀୟ କଣ୍ଠ ଶୁଣିଲି—'ହା ହା!'—ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶରେ ବାଣ ବେଧିତ ହୋଇ ଜଳରେ ପଡ଼ିଲା। ବାଣ ଲାଗିଲାବେଳେ, ଏଠାରେ ଏକ ମାନବ କଣ୍ଠ ଶୁଣିଲି: 'ମୁଁ ତପସ୍ୟାରତ ଥିଲି, ଏମିତି ମୋ ପରେ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ପଡ଼ିଲା?' 'ରାତିରେ ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଆସିଥିଲି, କିଏ ମୋ ପରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା? ମୁଁ କାହାକୁ ଅପରାଧ କରିଛି?