ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବିନୟ କରୁଛି, କୌସଲ୍ୟା, ଆପଣ ସଦା ଦୟାଳୁ ଓ ଉଦାର, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କରୁଣା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପତି—ସେ ସତ୍କର୍ମ କରୁନ୍ତୁ କି ନକରନ୍ତୁ—ଧର୍ମରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେବତା। ଆପଣ ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏହି ଜଗତର ଆଚରଣ ଦେଖିଛନ୍ତି, ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଆଗରୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ରାଜାଙ୍କ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଷାଦମୟ କଥା ଶୁଣି, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଚକୁରୁ ଗ୍ରାସ ଜଳ ପ୍ରବାହ ଭଳି ଝରିପକେ। ସେ ହାତକୁ ପଦ୍ମ ଭଳି ମୁଣ୍ଡରେ ଚାପି, କନ୍ଦୁଥିବା ଓ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ଦ୍ରୁତ ଓ ଭୟଭିତ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ଚାପି ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଏପରି ଭାଗ୍ନ ହୋଇଛି, ଦୟା କରି ଆଉ ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ନାରୀ ଏପରି ପତି ପାଇବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କର କୃପା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେ କେତେ ଜଗତରେ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ଆପଣ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକଥନ କରନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣେ; କିନ୍ତୁ ପୁଅର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଦେଇଛି। ଦୁଃଖ ଶୂରତାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖ ଶିକ୍ଷାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଦୁଃଖ ସବୁ କିଛିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ—ଦୁଃଖ ସମ ଶତ୍ରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁର ହାତର ଆଘାତ ସହିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର ସାନ୍ନିପାତ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ। ଅପରିଚିତ ଦୁଃଖରେ ଜଣେ ତପସ୍ବୀ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଜ୍ଞାନରେ ବିମୁଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି। ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପଞ୍ଚମ ରାତି ହେଇଛି; ମୋ ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଏହି ପଞ୍ଚ ରାତି ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଭଳି ଲାଗୁଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାରୁ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରେ ବଢ଼ୁଛି, ଏହା ସାଗରର ଜଳ ପ୍ରବାହ ଭଳି ଅନାଶ୍ରୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ।” କୌସଲ୍ୟା ଏପରି ମଙ୍ଗଳମୟ ଶବ୍ଦ କହିବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ କ୍ଷୀଣ ହେଇଗଲା ଓ ରାତି ଆସିଲା। ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ରାଜା ଦଶରଥ କିଛି ଆଶ୍ୱାସ ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଅଧିକାର ହୋଇ, ସେ ନିଦ୍ରାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏବେ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଷଠି ସର୍ଗ କଥା। ସେଇ ରାତି ପରେ ଦଶରଥ ରାଜା ପୁନଃପୁନ ଜାଗି, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଗଭୀର ହେଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିର୍ବାସନରେ ଏକ ବିପଦ ଆସିଗଲା, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରର ବିପଦ ଭଳି, ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଭଳି। ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କୋଶଳ ପତି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ନିଜ ଦୋଷକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ ରାଜା ମଧ୍ୟରାତିରେ ଷଷ୍ଠ ରାତି ତାଙ୍କର ଦୋଷ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି କାଟିଲେ। ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଭୋଗୁଥିବା ଏହି ରାଜା, ନିଜ ଦୋଷ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଃଖିତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଣେ ଲୋକ କରେ—ସେ ଭଲ କି ଖରାପ—ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଧନର ଭାର କି ହାଲୁକା, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ଫଳ କି ଦୋଷ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ଶିଶୁ। ଜଣେ ଲୋକ ଆମ୍ବ ଗଛକୁ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇ, ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଫଳ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିବା ଲୋକ ଭଳି। ମୁଁ ଆମ୍ବ ଗଛକୁ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇ, ରାମକୁ ତାଙ୍କ ଫଳରେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏବେ ମୂଢ଼ ଭଳି ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛି। କୌସଲ୍ୟା, ଏକ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ, ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ଭଳି, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି, ଚିନ୍ତା କରିଥିଲି—‘ସେ ଶବ୍ଦବେଧୀ।’ ଏହି ଦୁଃଖ, ରାଣୀ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଭ୍ରାନ୍ତିରେ, ଶିଶୁ ଭଳି, ଏଠାରେ ବିଷ ଖାଇଯିବା ସମ୍ଭବ। ଅନ୍ୟ ଲୋକ ପଲାଶ ଗଛରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଜଣା ଫଳରେ—ଶବ୍ଦବେଧୀ ଶିକାର—ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି। ତୁମେ ବିବାହିତ ନଥିଲା, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ତାପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସି, ମୋ ଇଚ୍ଛା ବଢ଼ିଗଲା। ମୁଁ ପୃଥିବୀର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଇ ତଳେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ଭଳି। ସେ ତାପ ଧାରଣ କରି, ମେଘ ଚମକିଲା; ବେଳେ ବେଳେ ବେଢ଼ୁଥିବା ବର୍ଷାରେ ବେଢ଼ି ମାଉସ, ମୟୂର ଓ ବେଢ଼ୁଥିବା ବେଢ଼ୁଥିବା ମୃଗ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିଜା ପକ୍ଷ ଉଉଠି, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଗଛକୁ ଏକାଠି ହେଲେ। ପୁନପୁନ ପଡ଼ୁଥିବା ଜଳରେ ଢ଼କି ମୃଗମାନେ ମଦ ମତ୍ତ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ର ଜଳ ଭଳି ଦେଖାଗଲେ। ପାହାଡ଼ର ଶୂଧ୍ଧ ଝରଣା ଶ୍ବେତ ଓ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ଚାଲିଥିଲା, ଭସ୍ମର ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଅଜଗର ଭଳି। ଶୂଧ୍ଧ ଝରଣା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଜଳ ରକ୍ତିମ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ବର୍ଷା ଆସିବା ସମୟରେ ତୀର ଉପରେ ଆସି, ତାଙ୍କ ପଥ ବଦଳାଇଥିଲେ। ସେ ଅତି ମନୋହର ସମୟରେ, ଧନୁ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ, ମୁଁ ଚାରିଅଟ୍ ନେଇ ସରୟୂ ନଦୀର ତୀରେ ଗଲି। ଜଳପାନ ସ୍ଥାନରେ, ରାତିରେ ଆସିଥିବା ମହିଷ କି ହାତୀ କି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଚିହ୍ନ ଦେଖିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଉପେକ୍ଷା କରିଥିଲି। ସେଠାରେ, ଏକା ରାତିରେ, ଧନୁ ଉଠାଇ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚି ଆସିଥିବା କୌଣସି ଜଙ୍ଗଲୀ ପ୍ରାଣୀକୁ ମୁଁ ମାରିଦେଲି। ଏଉଁ ସମୟରେ, ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ଆସୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି; ତାପରେ, ଅନ୍ଧାରରେ, ଏକ ମଟିରେ ଜଳରେ ହାଲା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲି।