ଦଶରଥ ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି ରହିଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅପରାଧ—ଏକ ସମୟରେ ଅଜାଣିରେ ଧ୍ୱନି ଅନୁସରଣ କରି ଶିକାର କରିଥିବା କଥା—ମନେ ପକାଇଲେ। ଏହି ଅନୁତାପ ଓ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ମନ ଭାରି ହୋଇଗଲା, ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇପଟେ ଦହି ଦେଲା। ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ତପିଥିବା ପୃଥିବୀର ଏଇ ନାଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଠାରେ ହାତ ଜୋଡି, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କ୍ଷମା ଚାହିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ହେ କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି ବିନନ୍ତି କରୁଛି। ଆପଣ ସଦା ଦୟାଳୁ ଓ ଦୟାମୟୀ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କୃପାଶୀଳ। ଏହି ଜଗତରେ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ, ତାଙ୍କର ପତି—ସେ ଧର୍ମିକ ହୋଉ କି ନ ହେଉ—ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା ସମାନ। ଆପଣ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଜଗତର ଚରିତ୍ର ଦେଖିଛନ୍ତି, ଆପଣ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ଅତିଶୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବେ ନାହିଁ।" ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଦୟାମୟ ଓ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ଅଖଣ୍ଡ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ଯେପରି ବନ୍ସ ଗଛରୁ ନୂଆ ପାଣି ବହିଯାଏ। ଲୋଟସ ଫୁଲ ଭଳି ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି, କୌଶଲ୍ୟା କନ୍ନା କରୁଥିବା ଏବଂ ଭୟ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ କମ୍ପିତ ସ୍ୱରରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଚାହୁଁଛି, ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଧ୍ୱଂସ କରାଯାଇଛି, ଦୟାକରି ଆଉ ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" "ଏମିତି ପତି ଥିବା ବେଳେ ଯିଏ ସେ ପତିଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେ ନାରୀ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସା ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ଆପଣକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଭାବେ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଏ। ଦୁଃଖ ଶୌର୍ୟକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖ ଶିକ୍ଷାକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖ ସବୁକିଛିକୁ ନଶ୍ଟ କରେ—ଦୁଃଖ ସମାନ ଶତ୍ରୁ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।" "ଶତ୍ରୁଙ୍କର ହାତର ଆଘାତ ସହିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଉପଜାଇଥିବା ଦୁଃଖର ସାନା ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ସହିବା କଠିନ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍ତ ଆବୃତ ହେଲେ, ତେଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ବିଚାରରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଥିବେ।" "ରାମ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ଆଜି ପଞ୍ଚମ ରାତ୍ରି ହେଲା; ମୋର ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖରେ ନଶ୍ଟ, ଏହି ପଞ୍ଚ ରାତ୍ରି ମୋ ପାଇଁ ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଭଳି ଲାଗୁଛି। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଏ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଯେପରି ଭାସିବା ନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ତେଜିଯାଏ।" କୌଶଲ୍ୟା ଏମିତି ଶୁଭ କଥା କହିଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଲିନ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା। ରାଜା, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ କଥାରେ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମାନି, ଶୋକରେ ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏବେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରାଷିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଦଶରଥ ପୁନଃପୁନ ଜାଗିଉଠି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଦୁର୍ଗତି ଆସିଥିଲା, ସେପରି ଏଠି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା। ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ବିଦାୟ ନେଇଥିବାବେଳେ, କୋଶଳପତି ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଅବସରରେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ ପକାଇଲେ। ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ଅପରାଧକୁ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ସ୍ମରଣ କରି, ଷଷ୍ଠ ରାତ୍ରି କାଟିଲେ। ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜା, ନିଜ ଅପରାଧକୁ ମନେ କରି, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମାନବ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ—ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନିଜେ ଭୋଗ କରିଥାଏ। ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହ୍ରସ୍ୱତା, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ଫଳ କିମ୍ବା ତାହାର ଦୋଷ ଜାଣିନଥିବେ, ସେ ଶିଶୁ ସମାନ।" "ଯେଉଁମାନେ ଆମ୍ବ ଗଛକୁ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇ, ତାହାର ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପଲାଶ ଗଛରେ ପାଣି ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି, ଆମ୍ବ ଗଛକୁ କାଟି, ପଲାଶକୁ ପାଣି ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଏବେ ମୂଢ଼ ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି।" "ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ଶିକାର କରି, ଧନୁର୍ଧର ରାଜପୁତ୍ର ଭାବେ ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି। ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର କାରଣରେ, ନିଜ ଭ୍ରମରେ, ଏଠି ଶିଶୁ ପରି ବିଷ ଖାଇଥିବା ଭଳି ଆସିଛି। ଅନ୍ୟ ଲୋକ ପଲାଶ ଗଛର ଭ୍ରମରେ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଶିକାର କରିବାର ଫଳ ଆସିଛି।" "ସେ ସମୟରେ ଆପଣ ଅବିବାହିତ ଥିଲେ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି, ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା ଓ ମୋର ଇଚ୍ଛା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ପୃଥିବୀର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ପୃଥିବୀକୁ ତାପି ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁପଥରେ ଚାଲିଥିବା ଭଳି।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ତାପ ଭିତରେ ଧରିନେଲେ, ମେଘ ଚକଚକିଲେ; ଏବେ ସବୁ ବାଘ, ମୃଗ ଓ ମୟୂର ଆନନ୍ଦ କଲେ। ପାଖିମାନେ ତାଙ୍କର ପାଖ ଭିଜାଇ, ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଗଛ ତଳକୁ ଯାଇଥିଲେ।" "ପୁନଃପୁନ ବର୍ଷାରେ ଭିଜିଯାଇଥିବା ମଦୋନ୍ମତ ମୃଗମାନେ ପାହାଡ଼ର ଏକ ଦଳ ଭଳି ଲାଗିଥିଲେ। ପବିତ୍ର ଝରଣାମାନେ ପାହାଡ଼ରୁ ଧଳା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ବହୁଥିଲେ, ଛାଇଁର ଧାରା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ସାପ।" "ସେଇ ପବିତ୍ର ଝରଣାମାନେ, ତାଙ୍କର ଜଳ ରଙ୍ଗିନ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ବର୍ଷା ଆସିବା ସହ ସହିଅଂଶ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ବହୁଥିଲେ।" "ଏହି ସବୁଠାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ସମୟରେ, ଧନୁ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋର ରଥ ନେଇ ସରୟୂ ନଦୀ କୂଳରେ ଚାଲିଗଲି।