ଦଶରଥ ମହାରାଜ ହଠାତ୍ ସ୍ଥିରତା ପାଇଲେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ । ସେଠି ନିଜ ପାଖରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ । ଏହି ଚିନ୍ତାରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷଟିକୁ ମନେ ପକାଇଲେ—ସେ ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବେ ଏକ ଅଜାଣି, ଶବ୍ଦ ଶିକାରୀ ଭାବେ ଯାହା କରିଥିଲେ । ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ବିୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମନ ଭାରି ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି, ଭୂମିର ଏହି ନାଥ ତାଳି ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ତୁମକୁ ହାତ ଜୋଡି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, କୌଶଲ୍ୟେ । ତୁମେ ସଦା ଦୟାମୟୀ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦୟା ରଖ, ମୋତେ ମାନ୍ୟ କର । ସତ୍ୟ କଥା, ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍୵ାମୀ—ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ହେଉନ୍, କିମ୍ବା ଅଧର୍ମୀ—ସେଇ ଏହି ଜଗତରେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା । ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଜଗତ ଚରିତ୍ର ଜାଣିଛ, ତେଣୁ ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ତୁମେ ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଅଛ ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଭରା ଦୟାମୟୀ କଥା ଶୁଣି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଅଖିରୁ ତରଳ ଜଳ ଝରିଲା । ସେ ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ଗଠି, କଂପିତ ଶବ୍ଦରେ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଭୟରେ ତାଳି ହୋଇ କହିଲେ— “ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ଦୟା କର । ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଦୟାକରି ଆଉ ମୋତେ ମାରିବା ଦରକାର ନାହିଁ । ଏମିତି ସ୍ତ୍ରୀ କେବେ ପ୍ରଶଂସା ପାଇବେ ନାହିଁ, ଯିଏ ଏପରି ସ୍୵ାମୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୟା ମାଗିବାକୁ ପଡ଼େ । ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛି, ତୁମକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ବୋଲି ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ, ଅନୁଚିତ କଥା କହିଯାଇଛି । ଶୋକ ସାହସ ନଷ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ଶିକ୍ଷା ନଷ୍ଟ କରେ, ସବୁକିଛି ନଷ୍ଟ କରେ—ଶୋକ ସମାନ ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ । ଶତ୍ରୁ ହାତର ଆଘାତ ସହିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଉଠିଥିବା ଅଳ୍ପ ଶୋକ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଦୁର୍ଲଭ । ଧର୍ମଜ୍ଞ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଶୋକ ହୃଦୟ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଆଜି ପଞ୍ଚମ ରାତି ହେଲା ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ରାତି ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗୁଛି । ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭାବିବା ସହିତ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରେ ସାଗର ତରଙ୍ଗ ପରି ବଢ଼ିଯାଉଛି ।” କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟୀ କଥା କହିବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମ୍ଲାନ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା । ଏପରି ଭାବେ, ରାଜା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ କଥାରେ କିଛି ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଶୟନ କଲେ । ଏହିଭଳି ତୁମେ ଶୁଣ, ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣ ର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରାଷିତମ ସର୍ଗ । ପୁଣି ରାତିରେ ବାରମ୍ବାର ଜାଗି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ । ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ବଡ଼ ଅପମାଦ ଆସିଗଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ, କିମ୍ବା ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆନ୍ଧାରେ ଢାକିଦିଅନ୍ତି । ରାମ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ସହିତ ବିଦାୟ ନେବା ପରେ, କୋଶଳପତି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ନିଜ ପୁରୁଣା ଦୋଷକୁ ମନେ ପକାଇଲେ । ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇବା ପରେ ରାଜା ଶଷ୍ଠ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦୋଷକୁ ମନେ କରି ଅତିବାହିତ କଲେ । ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖ ଓ ନିଜ ଦୋଷ ମନେ ପକାଇ, ସେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିଜେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, କହିଲେ— “ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ କିଛି କରାଯାଏ—ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ—ତାହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦେହୀ ପାଏ । ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲୁକା, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଫଳ କି, ତାହାର ଦୋଷ କି—ଏହି ସବୁ ଜାଣିନଥାଏ, ସେଇ ଶିଶୁ । ଯେଉଁଠି ଆମ୍ବ ଗଛ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦିଏ, ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦିନ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ । ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କିମ୍ଶୁକ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିବା ଲୋକ ପରି ଫଳ ସମୟରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ । ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅମ୍ବ ଗଛ କାଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିଲି, ଏବଂ ଏଠି ଫଳ ଦିନରେ ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏବେ ମୂର୍ଖ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି । ଶବ୍ଦ ଶିକାର କରି, ଧନୁଧାରୀ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି, କୌଶଲ୍ୟେ, ଭାବିଲି, ‘ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶିକାରୀ’ । ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦୋଷରେ ଆସିଛି; ଯେପରି ଶିଶୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଷ ଖାଇପାରେ । ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଯେପରି ପଲାଶ ଗଛରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଶବ୍ଦ ଶିକାରର ଫଳ ଭୋଗୁଛି । ସେ ସମୟରେ ତୁମେ ଅବିବାହିତ ଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସି, ମୋର କାମନା ବଢ଼ିଗଲା । ପୃଥିବୀର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଜଗତକୁ ତାପି, ମୃତ୍ୟୁପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଅନ୍ତରେ ଧରିଲେ, ମେଘ ଚମକିଲେ; ଏବଂ ବେଲା, କୁହୁଡି, ମୟୂର ଆନନ୍ଦ କରିଲେ । ପଖିମାନେ ପାଖି ଭିଜି, ପର ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଗଛ ଉପରେ ଯାଇ ବସିଲେ । ବର୍ଷା ଜଳ ନିରନ୍ତର ପଡ଼ି, ମଦମାତ ମୃଗମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଜଳ ଚିହ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ପବିତ୍ର ଝରଣାମାନେ ପାହାଡ଼ରୁ ଧଳା-ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଚଳି, ଛାଇଁ ଲଗି, ସର୍ପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଶୁଦ୍ଧ ଝରଣା ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଜଳ ରକ୍ତିମ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ତୀର ଛାଡ଼ି, ବର୍ଷା ଆସିବା ସହିତ ପଥ ଭ୍ରମ କରୁଥିଲେ ।