ଦଶରଥ ରାଜା ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ବହୁତ ଦିନ ପରେ, ଶତ୍ରୁମାର୍ଦ୍ଦନ ଦଶରଥ ଅବଶେଷରେ ହୁଷ୍ ହେଲେ। ସେ ହୁଷ୍ ହେଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେଠି ନିକଟରେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦଶରଥ ଆଉଥରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅଜାଣି ଅପରାଧ—ଶବ୍ଦବେଧୀ ତୀର ମାରିଥିବା ଅପରାଧ—ତାଙ୍କ ମନେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଇ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। ବିପାକ ଏବଂ ଶୋକର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଉଥିବା ଏହି ଭୂମିପତି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ମୁଁହ ନମାଇ, ଦୟା ଆଶା କରି କହିଲେ, “ହେ କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ତୁମେ ତ ସବୁବେଳେ ଦୟାମୟୀ ଓ ଉଦାର; ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ତୁମର ଦୟା ରହିଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ନାରୀମାନେ ଧର୍ମ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପତି—ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ହେଉନ୍ଥିବେ କିମ୍ବା ନ ହେଉନ୍ଥିବେ—ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେବତା ଭଳି। ତୁମେ ଯେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଜଗତର ପ୍ରକୃତି ଜାଣିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ମୋତେ ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆଛି, ସେଠି କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ତୁମେ ନିଜେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ।" ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ଦୟାମୟ କଥା ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା, ନବଝରା ନଳରୁ ଜଳ ଯେପରି ଝରେ। ଲୋଟସ ଫୁଲରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, କୌଶଳ୍ୟା କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଭୟ ଏବଂ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରଭୁ, ଦୟା କର, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଏପରି ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି, ଦୟାକରି ଆଉ ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ନାରୀଙ୍କୁ ଏପରି ପତି ମିଳିଛି, ତାକୁ ଦୁଇ ଲୋକରେ କେବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯିବ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସେ ପତିଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ବିନତି କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ମୁଁ ଧର୍ମ ଜାଣିଛି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀ; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଅନ୍ୟାୟ କଥା କହିଯାଇଛି। ଶୋକ ସାହସକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ଶିକ୍ଷାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ସବୁକିଛିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ—ଶୋକ ସମାନ ଶତ୍ରୁ କିଛି ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତର ଆଘାତ ସହିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଉଠିଥିବା ସାନା ଦୁଃଖ ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ମନ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ, ସେମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଉପରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ରାମଙ୍କ ବନବାସର ପଞ୍ଚମ ରାତି ହେଉଛି; ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାରୁ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗୁଛି। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରେ ବଢ଼ିଯାଉଛି, ଯେପରି ଅଶ୍ରୟହୀନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଭଳି ଉତ୍ସାର ହେଉଛି।" କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଶୁଭ କଥା ଅନ୍ତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମ୍ଲାନ ହେଇଗଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ଏଭଳି, ରାଜା ଦଶରଥ ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ କଥାରେ କିଛି ଶାନ୍ତି ଲାଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଶୟନ କଲେ। ଏଉଁପରି ଗୌରବମୟ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରାଷିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ଅନେକଥର ଜାଗି, ମନ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସରେ ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଆସିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଅସୁରମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଶେଷିଦେଇଥିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଯିବା ପରେ, କୋଶଳାଧିଶ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅପରାଧ ମନେ ପଡ଼ିଲା। ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ପରେ ଏହି ରାଜା ମଧ୍ୟରାତିରେ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କରି ଷଷ୍ଠ ରାତି କଟାଇଲେ। ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଏହି ରାଜା ତାଙ୍କର ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ମହିଳେ, ଲୋକେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ହେଉ, ତାହାର ଫଳ ନିଜେ ଭୋଗନ୍ତି। ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହ୍ରସ୍ୱତା, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଫଳ କି, ତାହାର ଦୋଷ କି—ଏହି ସବୁ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଶିଶୁ ଭଳି। ଯେଉଁଠି ମାନ୍ୟୁ ଗଛ କଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇ, ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରେ, ଫଳ ନ ମିଳିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, କିମ୍ଶୁକ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇଥିବା ଲୋକ ଭଳି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାନ୍ୟୁ ଗଛ କଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇ, ଏବେ ଫଳ ଆସିବାବେଳେ ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୂର୍ଖ ଭଳି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି। ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଧନୁର୍ଧର ରାଜପୁତ୍ର ଭାବି, ମୁଁ ଏହି ଅପରାଧ କରିଥିଲି। ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ନିଜ ଦୋଷରେ ଆସିଛି; ଯେପରି ଶିଶୁ ଭୁଲରେ ବିଷ ଖାଇପାରେ। ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଯେପରି ପଲାଶ ଗଛ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଜ୍ଞାତ ଫଳ ଆସିଛି। ତୁମେ ସେଉଁବେଳେ କୁମାରୀ ଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି, ତା’ପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମୋ ଇଚ୍ଛା ବଢ଼ିଲା। ପୃଥିବୀର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ କିରଣରେ ଜଗତକୁ ତାପି ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଯିବା ପରି। ତୁରନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଧାରଣ କଲେ, ମେଘମାନେ ଚମକୁଥିଲେ, ଏବଂ ବାଘ, ମୃଗ ଓ ମୟୂର ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ କଲେ। ପଖିମାନେ ପାଖା ଭିଜାଇ, ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ହଳିଆଉଥିଲେ, ଗଛରେ ଯୋଗ ଦେଉଥିଲେ। ପୁନଃପୁନ ଝରିଥିବା ବର୍ଷାରେ ମତ୍ତ ମୃଗମାନେ ପାହାଡ଼ର ଜଳରାଶି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରୁ ଝରୁଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଝରଣା, ଧଳା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ, ଅଙ୍ଗାର ରେଖାରେ, ସାପ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏପରି ଭାବରେ ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ, ଅପରାଧ ଏବଂ ବିରହରେ ଦୀର୍ଘ ଶୋକରେ ଲିନ ହୋଇ ରହିଲେ।