ଏହି ଦୁଃଖର ଘଣ୍ଟାରେ, କୌଶଲ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ କିମ୍ବା ରାମ—କେହି ରହିଲେ ନାହିଁ। ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଳିଗଲେ, ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ। ତୁମେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ସମସ୍ତ ଜନପଦ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା; ଏହିପରି ମୋ ସ୍ୱୟଂ, ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ପୁଅ, ସହରବାସୀମାନେ—ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ତୁମ ପୁଅ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜନନୀ ମାନେ ଖୁସି ପାଉଛନ୍ତି।” ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଗଲେ। ଏହିପରି ଶୋକରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନ ଅପରାଧକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏବେ ଏହି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରି ଦଶରଥ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା କଠୋର ଓ କ୍ରୋଧିତ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଚିନ୍ତା କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇ, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦଳନ କରୁଥିବା ଏହି ରାଜା ପୁଣି ସ୍ଥିତି ଫେରିଲେ। ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଫେରି ପାଇ, ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଗଲେ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅଜ୍ଞାନରେ କରାଯାଇଥିବା ଅପରାଧ—ଧ୍ୱନି ଅନୁସାରେ ଶିକାର କରିବା ଘଟଣା—ତାଙ୍କ ମନରେ ଆସିଗଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଦୁଇ ଦିକରୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମହାରାଜା ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୁଡ଼ୁଥିବା ଏହି ଧରଣୀନାଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୟା ଆଶା କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, କୌଶଲ୍ୟା। ତୁମେ ସଦା କରୁଣାମୟୀ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦୟାଶୀଳ। ଏହି ଲୋକରେ ନାରୀ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ପତି—ସେ ଧର୍ମିକ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମିକ—ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା ସମାନ। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର, ଏବଂ ଜଗତର ଚରିତ୍ର ଦେଖିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ମୋତେ ଏପରି କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଥିବା ବେଳେ।” ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ଦୟାଭରା ଦୁଃଖର କଥା ଶୁଣି, କୌଶଲ୍ୟା ତରଳ ଜଳରେ ଝରିଥିବା ଜଳରେ ପରି, ଅଶ୍ରୁ ଝରେଇଲେ। ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଲଗାଇ, ଦୂତିମାନ୍ କମଳ ପରି ଯୋଡ଼ି, କୌଶଲ୍ୟା କନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଭୟଭୀତ ଭାବରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିକୁ ଲଗାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ଦୟା କର। ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ପূର୍ବରୁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି—ମୋତେ ଆଉ ମାରିବା ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏପରି ପତି ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଯେ ଦୁଇ ଜଗତରେ କେହି ପ୍ରଶଂସା କରେନି, ଯେଉଁଠି ସେ ତାଙ୍କର ଦୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ତୁମକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ବୋଲି ଜାଣେ; କିନ୍ତୁ ପୁଅର ଶୋକରେ ଏପରି ଅନୁଚିତ କଥା କହିଦେଇଛି। ଶୋକ ସାହସକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ଶିକ୍ଷାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ସବୁକିଛିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ—ଶୋକ ପରି ଶତ୍ରୁ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁର ହାତର ଘାତ ସହିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଅତି ସାନ୍ନା ଶୋକ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଏହି ଦୁଃଖ ମନକୁ ଆବୃତ୍ତ କଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଆର୍ଥିକ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ତପସ୍ଵୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଆଜି ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିବା ପଞ୍ଚମ ରାତି ହେବାକୁ ଲାଗିଛି; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ରାତି ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗୁଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି କରି, ଏହି ଶୋକ ମୋ ହୃଦୟରେ ସମୁଦ୍ରର ରାଶି ପରି ବଢ଼ିଯାଉଛି।” ଏପରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶବ୍ଦ ଶେଷ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମ୍ଲାନ ହେଲା ଏବଂ ରାତି ଆସିଗଲା। ରାଣୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ କଥାରେ ଦଶରଥ କିଛି ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୋକରେ ଭାସି ଶୟନ କଲେ। ଏବେ ଏହି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେଇଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରି, ଦଶରଥ ଘନଘନ ଜାଗିଉଠି, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଗଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସରେ ଯିବା ସହିତ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା; ଏହା ମନେ ହେଲା ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଅସୁରମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଦେଇଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ରାମ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଚଳିଗଲେ, କୋଶଳପତି ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁଣି ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅପରାଧକୁ ମନେ ପକାଇଲେ। ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଳିଗଲାପରେ, ରାତିର ମଝିରେ ଏହି ରାଜା ଛଅଟିଏ ରାତି ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ମନେ କରି କାଟିଲେ। ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କରି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏ ଶୁଭେ, ମଣିଷ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ—ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସେଉଁଠି ପାଏ। ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲୁକିଆ, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଫଳ କି, ତାହାର ଦୋଷ କି—ଏସବୁ ଜାଣେନି, ସେ ଶିଶୁ ପରି। କେହି ଆମ୍ବ ଉଡ଼ାଇ ଦେଇ, ପଳାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇ, ମାଳା ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଫଳ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ପଳାଶ ଗଛ ପାଣି ଦେଇଥିବା ଲୋକ ପରି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏପରି, ଆମ୍ବ ଉଡ଼ାଇ ପଳାଶକୁ ପାଣି ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏବେ ମୂର୍ଖ ପରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛି। ଧ୍ୱନି ଶିକାରୀ ରୂପେ, ଧନୁର୍ଧର ରାଜପୁତ୍ର ହୋଇ, ମୁଁ ଏହି ଅପରାଧ କରିଥିଲି। ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଛି, ଯେପରି ଶିଶୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଷ ଖାଇପାରେ। ଅନ୍ୟ ଲୋକ ପଳାଶ ଗଛ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଅନୁସାରେ ଶିକାର କରି, ତାହାର ଅଜ୍ଞାତ ଫଳ ଏବେ ପାଉଛି। ସେତେବେଳେ, ତୁମେ ଅବିବାହିତ ଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହୋଇଥିଲି; ପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମୋର ଆକାଂକ୍ଷା ବଢ଼ିଗଲା।” ଏହିପରି ଦଶରଥ ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ରାତି କାଟିଗଲା, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା।