ଏକ ସମୟର କଥା, ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅନୁତାପରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ କୌସଲ୍ୟା ଦେବୀ, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ମାତା, ରାଗ ଏବଂ କ୍ଷୋଭରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଥିଲେ—"ଯିଏ ସିଂହ ପରାକ୍ରମୀ, ବୃଷଭ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରୀ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ଯେପରି ଅମ୍ଭୁଜରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଧର୍ମ—ଏହି ସବୁ ଦେଖି ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଆପଣ ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ନିଜ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଇଛନ୍ତି— ଏଠି ଜଣେ ଜନ୍ମିଣୀ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱାମୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ପୁଅ, ତୃତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ଆତ୍ମୀୟ—ଏଠି ଚତୁର୍ଥ କେହି ନାହିଁ । ଏବେ ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ନ ଆପଣ ଅଛନ୍ତି, ନ ମୋର ରାମ ଅଛି; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁନି—ପ୍ରକୃତରେ ଆପଣ ମୋତେ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ । ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟ ତଥା ଏହାର ସମସ୍ତ ଜନପଦ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି; ମୋ ନିଜ ଆତ୍ମା, ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପତ୍ନୀ ମାତ୍ର ଖୁସି ଅଛନ୍ତି ।" ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ସେ ଅପରାଧ ବୋଧରେ ଆବୃତ ହୋଇ ପୁନି ନିଜ ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ମନେ ପକାଇଲେ । ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ଡୁବିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଭାବିଲେ—"ମୁଁ କ'ଣ କଲି?" ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିକଳ୍ପ ହୋଇ ଅଚେତନ ହେଲେ । ବହୁ ଦେରି ପରେ, ଶତ୍ରୁମଦନ ଦଶରଥ ପୁନି ଚେତନାକୁ ଫେରିଲେ । ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ । ସେଠାରେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଅପରାଧ ମନେ ପକାଇଲେ—ଏହି ଅପରାଧ ଅଜାଣି ଶବ୍ଦ ବିଦ୍ୟାରେ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଅବସ୍ଥାରେ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଦୁଃଖ ଏବଂ ରାମ ପ୍ରତି ବିୟୋଗ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପିଡ଼ାଇଲା । ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ତିଆରି ହୋଇ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ହାତ ଜୋଡି, ମୁହଁ ନମାଇ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନମ୍ରତାର ସହିତ କହିଲେ—"ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, କୌସଲ୍ୟେ! ଆପଣ ସର୍ବଦା ଦୟାଳୁ, ଦୟାମୟୀ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦୟା ଦେଖାନ୍ତି । ନାରୀମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ, ସେ ଯେପରି ହେଉନ୍ତି, ଏହି ଜଗତରେ ଦୈବ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି । ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଜଗତର ଚରିତ୍ର ଜାଣନ୍ତି; ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ, ଏପରି କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" ଦଶରଥଙ୍କ ଦୟାମୟ ଏବଂ ବିୟୋଗ ଭରା କଥା ଶୁଣି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା । ସେ ହାତ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିକୁ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଏପରି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ପୁନି ମୋତେ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଯିଏ ଏପରି ସ୍ୱାମୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁ ତାଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେ ନାରୀ କେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ । ମୁଁ ଧର୍ମ ଜାଣେ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମବିଦ୍; କିନ୍ତୁ ପୁଅ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଯାଇଛି । ଶୋକ ସାହସ, ଶିକ୍ଷା, ସବୁ କିଛି ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ; ଶୋକ ସମାନ ଶତ୍ରୁ କିଛି ନାହିଁ । ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତର ଆଘାତ ସହିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ଶୋକ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର । ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ ଆସିଲେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହି ପଞ୍ଚ ରାତି ହେଲା ଯେଉଁଠାରୁ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପଞ୍ଚ ରାତି ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗୁଛି । ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭାବିବାରେ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ହୃଦୟରେ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ବଢ଼ୁଛି ।" ଏଭଳି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ମୂଳ୍ୟବାନ ଏବଂ ଶୁଭ କଥା ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମନ୍ଦ ହେଉଥିଲା, ରାତି ଆସୁଥିଲା । ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ କଥାରେ କିଛି ଶାନ୍ତି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଶୟନ କଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାତି, ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ପୁନିପୁନି ଜାଗିଉଠିଲେ ଏବଂ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଇଲେ । ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆସିଗଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆସୁରୀୟ ଅନ୍ଧକାର ଆବୃତ କରିଥାଏ । ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଯିବା ପରେ, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ତଳମୁଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଅପରାଧକୁ ପୁନି ମନେ ପକାଇଲେ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତାରେ ଶଷ୍ଠ ରାତି ମଧ୍ୟ ଗଲା । ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ତିଆରି ଦଶରଥ, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମହିଳେ, ମଣିଷ ଯାହା କରେ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସେ ନିଜେ ପାଏ । ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲୁକି, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଫଳ କି, ତାହା ଯିଏ ଜାଣିନାହିଁ, ସେଠିକି ଶିଶୁ ଅଟୁଟ । ଯେଉଁଠି ମାଙ୍ଗୋ ବଗିଚା କଟିଦେଇ, ପାଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଉଛି, ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିବାବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ । ଏଭଳି ଯେଉଁଠି ଫଳ ଜାଣିନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ । ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ମାଙ୍ଗୋ ଗଛ କଟି, ପାଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଲି, ରାମ ନିକଟରେ ଫଳ ଦେଖି ଛାଡ଼ିଦେଲି, ଏବଂ ଏବେ ମୁଁ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି । କୌସଲ୍ୟେ, ଏକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଧନୁର୍ଧାରୀ ରାଜପୁତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି, ଭାବିଥିଲି—'ସେ ଶବ୍ଦବିଦ୍ୟା'।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ଡୁବିଥିବା ଦଶରଥ ଏବଂ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଅନୁଭୂତି ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିଲା ।