ଏହି ଭାବରେ, ଏକୁଶାଳୀ ବୀର ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ତୀର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଧା ଥିଲେ ଯେ, ସେ ଚାହିଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଦାହ କରିପାରିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସମସ୍ତ କିଛି ନଶ୍ୱର ହୁଏ । ଏମିତି ଶେର ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୃଷଭ ଭଳି ଦୃଢ଼, ନରମଣ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଜନ୍ମଦାତା ପିତା ଦଶରଥ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ କରାଯାଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ କେବଳ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ଦେଖି କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ—“ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଏପରି ଏକ ପୁଏଁକୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଦେଲେ, ତେବେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ଧର୍ମ କ’ଣ ରହିଗଲା? ଏଠାରେ ଜୀବନରେ ଜନନୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ୱାମୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ, ତୃତୀୟ ଆତ୍ମୀୟ; ଚତୁର୍ଥ କୌଣସି ନାହିଁ । ଏବେ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ନାହାଁ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋତେ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ । ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ, ମୋତେ, ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୋ ପୁଅ, ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ତୁମର ପୁଅ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି ।” କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ବେହୋଶ ହେଲେ; ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କର ନିଜ ଦୋଷ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହିଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଦଶରଥ ରାଜା, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭାବନାରେ ଡୁବିଗଲେ । ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ବେହୋଶ ହେଲେ; ବହୁଦିନ ପରେ ସେ ହୁଁଶ ଆଣିଲେ । ସେ ଆଉଥରେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ପାଖରେ ବସିଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁନି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ । ଏହି ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅଜ୍ଞାନରେ ହୋଇଥିବା ଦୋଷ—ଶବ୍ଦ ବିଧ ଭଳି ଏକ ଅପରାଧ—ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଗଲା । ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଭାସିଗଲେ । ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଜଳି, ତାଙ୍କର ମୁଁହ ନମାଇ, କମ୍ପିତ ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପାଖରେ କ୍ଷମା ଚାହିଲେ—“ହେ କୌଶଳ୍ୟେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ନମ୍ରତା ସହିତ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ତୁମେ ସଦା ଦୟାମୟୀ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୌଳିକ ଦୟା ଦେଖାଇଥାଅ । ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଯେପରି ହେଉ, ଧର୍ମ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା । ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ଜଗତର ଚରିତ୍ର ଜାଣ, ଏପରି ଦୁଃଖିତ ମୋତେ କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦ୍ୟପି ତୁମେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ।” ରାଜାଙ୍କ ଦୟାମୟ ଓ ଦୁଃଖପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା ନଳ ରୁ ଝରିଥିବା ଏକ ନୂତନ ଜଳ ଭଳି ଅଂଶୁ ଝରାଇଲେ । ସେ ହସ୍ତ ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦୟା କର, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି—ମୋତେ ଆଉ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଯାହା ପାଖରେ ଏପରି ସ୍ୱାମୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ନାରୀ ଉଭୟ ଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ମୁଁ ଧର୍ମ ଜାଣି, ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଦେଇଛି । ଶୋକ ସାହସକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ଶିକ୍ଷାକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ଶୋକ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ନଶ୍ଟ କରେ—ଶୋକ ସମ ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ । ଶତ୍ରୁର ଘାତକୁ ସହିପାରିବା ଯଥା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଅତି ସାନ ଶୋକକୁ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ । ଏହି ଶୋକ ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ତେବେ ବଡ଼ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଶ୍ରମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଉପରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହି ଏପାଞ୍ଚମ ରାତି ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରୁ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗିଛି । ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭାବିବାରେ ମନ ଦେଉଛି, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରେ ସାଗରର ଜଳଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି ।” କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଦୟାମୟ ଶୁଭ କଥା ହେଉଥିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ କ୍ଷୀଣ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା । ଏଭଳି ରାଜା, ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଅଳ୍ପ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଶୟନ କଲେ । ପୁନି, ଦଶରଥ ରାତିରେ ଅନେକଥର ଜାଗି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବାରୁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ସହିତ ଏମିତି ଅପଶୁଭ ଘଟଣା ଘଟିଯାଇଛି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଅନର୍ଥ ଆସିଥାଏ, ତଥା ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରିଦେଇଥାନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ରାମ ସୀତା ସହ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, କୋଶଳପତି ଦଶରଥ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କଲେ । ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟଗମନ ପରେ ରାଜା ଛଅଟିଏ ରାତି ମଧ୍ୟରାତିରେ ଏହି ଦୋଷକୁ ମନେପକାଇ ଅତିବାହିତ କଲେ । ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜ ଦୋଷ ସ୍ମରଣ କରି, ଦଶରଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହିଳେ, ଲୋକ ଯାହା କରେ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ତାହାର ଫଳ ସେ ନିଜେ ଭୋଗ କରେ । ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହ୍ରସ୍ୱତା, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ଫଳ କି ଦୋଷ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଅପରିପକ୍ୱ ଶିଶୁ । ଯେଉଁଠି ଏକ ଆମ୍ବ ବଗିଚା କଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଉଛି; ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିବାବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ । ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କିମ୍ଶୁକ ଗଛରେ ପାଣି ଦେଇଥିବା ଲୋକରୁ ଫଳ ଆସିବା ବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ । ଏଭଳି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆମ୍ବ ବଗିଚା କଟି, ପଲାଶ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଲି, ଏବଂ ଏହି ଫଳରେ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଭଳି ଏବେ ଦୁଃଖ କରୁଛି ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା ଦଶରଥ ଓ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ହୃଦୟ ରାମ ବିୟୋଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରହିଲେ ।