ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ—“ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ହେବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠି, ନ୍ୟାୟପଥରେ ଥିବା ଏହି ପୁତ୍ର ଅନ୍ୟାୟ ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାଧରୀ ବୀର, ସୁବର୍ଣ୍ଣବାଣ ଧାରଣ କରି, ଯଦି ଚାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ, ବିନାଶ କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସୃଷ୍ଟିର ସମାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହିପରି ସିଂହପ୍ରଭାବୀ, ବୃଷଭ ଦୃଷ୍ଟି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ପାଇଲେ—ଯେପରି କମଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ବନବାସ ଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା କେଉଁଠି ରହିଲା? ଜୀବନରେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱାମୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର, ତୃତୀୟ ଆତ୍ମୀୟ, ଚତୁର୍ଥ କେହି ନାହିଁ। ଏବେ ରାମ ବନକୁ ଚଳିଗଲେ, ଆପଣ ବା ରାମ ମୋ ପାଖରେ ନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁନି, ଆପଣ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣ ଯେପରି ଏହି ରାଜ୍ୟ, ମୋ, ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ନାଗରିକମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଜନାନୀ ମାତ୍ର ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଭଳି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଲେ, ମୁହଁ ନମାଇ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ ଏବଂ ପୁନି ନିଜ ପୂର୍ବ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏହା ପରେ ସ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦଶରଥ ରାଜା, ଏଭଳି କଠୋର କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପୁନି ସ୍ବଚେତନ ହେଲେ। ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ପାଖରେ ବସିଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁନି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ନିଜ ପୂର୍ବ ଅପରାଧ, ଅଜାନିରେ ଶବ୍ଦ ବିଧିରେ ଶିକାର କରିଥିବା କାହାଣୀ ମନେପକାଇଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗର ଶୋକରେ ଦୁଇପଟିରୁ ଦଶରଥ ତପିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଜଳୁଥିବା ଦଶରଥ ତାଳୁ କମ୍ପିତ, ହାତ ଯୋଡି, ମୁହଁ ନମାଇ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୟା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ହେ କୌଶଳ୍ୟେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଆପଣ ସଦା ଦୟାଳୁ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କୃପାଳୁ। ନରୀମାନେ, ସ୍ୱାମୀ ଧର୍ମାତ୍ମା ହେଉନ୍ଥିବା ବା ନ ହେଉନ୍ଥିବା, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଜଗତ ଚରିତ୍ର ଜାଣିଥିବା ହେଉଥିଲେ, ଏପରି ଦୁଃଖିତ ମୋତେ କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଦଶରଥଙ୍କ ଦୟାମୟ କଥା ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା ଆଖିରୁ ଅଶୁ ପଡ଼ିଲା। ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, କମ୍ପିତ ଶବ୍ଦରେ ଦୟା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦୟା ଚାହୁଁଛି; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଦୟାକରି ଆଉ ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏପରି ପତି ଥିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୃପା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେ ନାରୀ କେଉଁଠି ଶ୍ରେୟସ୍କାମିନୀ? ମୁଁ ଧର୍ମ ଜାଣିଛି, ଆପଣ ଧର୍ମବିଦ୍ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଯାଇଛି। ଶୋକ ସାହସ, ଶିକ୍ଷା, ସବୁକିଛିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ—ଏପରି ଶତ୍ରୁ ଆଉ କେହି ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁର ହାତର ଆଘାତ ସହିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ଲାଗିଥିବା ଅଳ୍ପ ଶୋକ ମଧ୍ୟ ସହିବା କଠିନ। ଧର୍ମବିଦ୍ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ପଡ଼ିଲେ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧନର ବିଚାରରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଆଜି ରାମ ବନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ରାତି ହେଲା; ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାତି ମୋ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ସମାନ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭାବିଲେ ଭାବିଲେ ଏହି ଶୋକ ହୃଦୟରେ ବଢ଼ୁଛି, ଯେପରି ଅସହାୟ ଲୋକ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ବଢ଼ିଯାଏ।” କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି କଥା କହିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମନ୍ଦ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା। ରାଜା, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଶୋକମିଶ୍ରିତ ଶାନ୍ତିଦାୟକ କଥାରେ ଅଲ୍ପ ସାନ୍ତ୍ବନା ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ୍ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ଏକଷଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପୁନିପୁନି ଜାଗି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉଥିବା ଦଶରଥ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲାଗିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସରେ ଏକ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିପଦ ଆସିବା, ବା ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଛାଦିତ କରିଦେଇଥିବା ଅନ୍ଧକାର। ରାମ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଯିବା ପରେ, ଦଶରଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁନି ନିଜ ପୂର୍ବ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କଲେ। ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ ଏହି ରାତି ଛଅଟିଏ ହେଲା, ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ରାଜା ନିଜ ଅପରାଧ ମନେପକାଇଲେ। ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ତପିଥିବା ଦଶରଥ, ନିଜ ଅପରାଧ ମନେପକାଇ, ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଣେ କରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ପାଏ। ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହ୍ରସ୍ୱତା, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ତାହାର ଫଳ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଜାଣେନି, ସେ ଶିଶୁ ସମାନ। ଯିଏ ଆମ୍ବ କ୍ଷେତ୍ରକୁ କାଟି, କେବଳ କିମ୍ଶୁକ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଉଛି, ତାହାର ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ଆଶା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଫଳ ଜାଣିନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ କିମ୍ଶୁକ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଇଥିବା ଲୋକ ସମାନ, ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।” ଏଭଳି ଦଶରଥ ଓ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୋକ, ଦୟା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ରାତି ବିତିଗଲା।