ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜସଭାରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ କୌଶଲ୍ୟା କ୍ଷୁବ୍ଧ ଏବଂ ବିୟୋଗରେ ଭରି ରାମଙ୍କ ନିକଟରୁ ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଇଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଯେତେବେଳେ ଅପନା ବନ୍ଧୁ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ଜେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, କିପରି ଅପମାନ ଅନୁଭବ ନକରିବେ? ବାଘ ଅନ୍ୟଜନଙ୍କ ଆଣିଦିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହେନି; ଏହିପରି, ବାଘ-ଶକ୍ତିବାନ୍ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନି। ଯଜ୍ଞରେ ଉପଯୋଗ ହୋଇଥିବା ହବି, ଘୃତ, ପିଠା, ଦର୍ବା, ଖଦିର ଦଣ୍ଡ ଆଦି ଆଉ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଉତ୍ସ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏହା ଏକ ମଦ ଭଳି, ଯାହାର ତୀବ୍ରତା ନିଖୋଜ ହୋଇଛି; ରାମ ଏହି ପ୍ରକାର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ସୋମ ହାରିଗଲେ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇବାକୁ ଅସହ୍ୟ କରେ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ଲୋକଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇବେ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବେ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ହୁଏ। ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସିଂହ-ଶକ୍ତିବାନ୍, ବୃଷ-ନେତ୍ରୀ, ନିଜ ପିତା ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ହେଉଥିବାରୁ। ଦ୍ୱିଜାତି ମନୁଷ୍ୟର ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ—ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ବନବାସ ଦେଇଛନ୍ତି—ତେବେ ଜନାନୀ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ବାମୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର, ତୃତୀୟ ଆତ୍ମୀୟ—ଚତୁର୍ଥ କୌଣସି ନାହିଁ। ଏବେ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ, ଆପଣ ଓ ରାମ ମୋ ପାଇଁ ରହିନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେନି; ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିଷ୍ଟୁର ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ଉପଜିଲା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ସେପରି ମୋ ଆତ୍ମା ଓ ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁତ୍ର ହାରିଗଲି, ଏହି ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀ ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଛନ୍ତି। ଏପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଚେତନା ହାରିଗଲେ; ପୁନଃ, ସେ ତାଙ୍କର ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କରି ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶିଷ୍ଟି-ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦଶରଥ, ବିୟୋଗରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା ପରେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଅପସ୍ମାର ହେଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶତ୍ରୁ-ତାପନ ରାଜା ପୁନଃ ଚେତନା ଫେରିଲେ। ଚେତନା ଫେରି, ଗଭୀର ଉଶ୍ନ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଶଲ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପୁନଃ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଅପରାଧ ମନେ ପକାଇଲେ—ଅନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଶିକାର କରିଥିବା ଦୁଃଖ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଦୁଇ ଦିନ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଗଲେ। ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମିର ନାଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ହାତ ଯୋଡି, ମୁଁ ତୁମ୍ହାର ଦୟା ଚାହୁଁ, ମୁଁ ତୁମ୍ହାର ପ୍ରତି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ତୁମେ ସଦା ଦୟାଳୁ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ। ନାରୀ ପାଇଁ ସ୍ବାମୀ—ଧର୍ମିକ ହେଉନ୍ଥିବା କିମ୍ବା ନାହିଁ—ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା। ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଜଗତର ଆଚରଣ ଦେଖିଛ; ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଜନକୁ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ରାଜାଙ୍କ ଦୟାଳୁ ଏବଂ ଦୁଃଖଭରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଲୋଟସ୍ ପରି ହାତ ଯୋଡି, ଅଶ୍ରୁ ଜଳରେ ଭିଜି, କମ୍ପିତ ଭୟରେ ତ୍ୱରିତ ଶବ୍ଦ କହିଲେ—"ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ଝୁକାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି—ପ୍ରସ୍ତୁତି ଅଧିକ କରି ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଦୁଇ ଜଗତରେ ଏପରି ନାରୀ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯାହା ଏପରି ସ୍ବାମୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ମୁଁ ଧର୍ମ ଜାଣି, ଆପଣ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଅଟୁଟ ଜାଣିଛି; ତଥାପି, ପୁତ୍ର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଅନୁଚିତ କିଛି କହିଦେଇଛି। ଦୁଃଖ ଶୌର୍ୟକୁ, ଦୁଃଖ ଶିକ୍ଷାକୁ, ଦୁଃଖ ସମସ୍ତକୁ ନଷ୍ଟ କରେ—ଦୁଃଖ ପରି ଶତ୍ରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁର ହାତର ଆଘାତ ସହିପାରିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସହିବା କଠିନ। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଶିକ୍ଷିତ, ଏପରି ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଧର୍ମ ଓ ଧନର ଉପରେ ଅନ୍ଧାର ପଡ଼େ। ଆଜି ରାମ ବନକୁ ଯାଇପାଖରେ ପଞ୍ଚମ ରାତି ଗଣନା ହେଉଛି; ମୋ ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ, ଏହି ପଞ୍ଚ ରାତି ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗିଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ଦୁଃଖ ମନରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ନିରାଶ୍ରୟ ଲୋକ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ବଢ଼ିଯାଏ। କୌଶଲ୍ୟା ଏପରି ଶୁଭ ଶବ୍ଦ କହିବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ମନ୍ଦ ହୋଇ ରାତି ଆସିଗଲା। ଏପରି, ରାଜା ଦଶରଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଅନ୍ତରେ ଆଶା ଆଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ନିଦ୍ରାରେ ଏକାନ୍ତ ହେଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶିଷ୍ଟି-ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜା ଦଶରଥ ପୁନଃପୁନଃ ଜାଗି, ଦୁଃଖରେ ମନ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସରେ, ଦୁଃଖ ଏକ ଦାନବ ଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖ ପରି ଅନ୍ଧାର ଆଣିଲା। ଯେତେବେଳେ ରାମ ସୀତା ସହ ବନକୁ ଗଲେ, କୋଶଳ ନାଥ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଅପରାଧ ମନେ ପକାଇଲେ।