ଏହିପରି ଏକ କଥା ଅଛି—କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ପରିବାରରୁ ଲୋକମାନେ ଖାଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ପରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମିକ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ପରେ ମନେ କଷ୍ଟ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେଠାରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅମୃତ ଦିଆଯାଇଥାଏ। ଯଦିଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ଖାଇବାକୁ ରାଜି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ବୃଷଭ କଟାଯାଇଥିବା ଘାସ ଆଉ ଖାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯଦି ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟର ଉପଭୋଗ କରିଛି, ତେବେ ବଡ଼ ଭାଇ, ଯଦିଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅପମାନିତ ଭାବିବେ ନାହିଁ କି? ଏକ ବାଘ ଅନ୍ୟ କାହାରା ଆଣିଦିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ; ସେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଅନ୍ୟ କାହାରା ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଇଥିବା ଜିନିଷ ମୂଲ୍ୟ ଦିଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଆହୁତି, ଘୃତ, ପିଣ୍ଡ, କୁଶ, ଖଦିର ଦଣ୍ଡ—ଏହିମାନେ ଏକଥର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଗଲେ ପୁଣି ଯଜ୍ଞରେ ଉପଯୋଗୀ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ଉଠାଯାଇଛି, ଏହା ଏକ ମଦ ପରି, ଯାହାର ମାଦକତା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି; ରାମ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଯଜ୍ଞ ସୋମ ନ ଥିଲେ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ। ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବାଘ ଏକ ଶିଶୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ସହିନଥାଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ମିଶି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁହାଁ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଭୟଭୀତ ହେବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜନତାକୁ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା ଧାରୀ, ସୁନା ତୀର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଏବଂ ସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ ଦାହିଦେଇପାରିବେ, ଯେପରି କାଳାନ୍ତରେ ହୁଏ। ଏପରି ସିଂହପ୍ରତିମାନ, ବୃଷଭଦୃଷ୍ଟି, ପୁରୁଷମୁଖ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ବାପା ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ କମଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୁଅ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନିତି—ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖି ନିଜ ପୁଅକୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଛନ୍ତି—ଏହି ଜଗତରେ ଜନନୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱାମୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ପୁଅ, ତୃତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ଆତ୍ମୀୟ—ଚତୁର୍ଥ କେହି ନାହିଁ। ଏବେ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଆପଣ ବି ଆମ ପାଖରେ ନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ—ସତ୍ୟକୁହୁଛି, ଆପଣ ମୋତେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରାନ୍ତ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହା ସହିତ, ମୋ ନିଜ ଆତ୍ମା ଏବଂ ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ହରାଇଗଲୁ, ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ ହରାଇଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଓ ତାଙ୍କ ମାତା ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡିଲେ; ସେ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ପୁଣି ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏହିପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉଣ୍ଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏପରି ଭାବରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ଜନନୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ରୋଷ ଏବଂ ଶୋକର କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହରାଇ ଅଚେତନ ହେଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶତ୍ରୁମାର୍ଦ୍ଦନୀ ଦଶରଥ ପୁଣି ଚେତନା ଫେରିଲେ। ସେ ଚେତନା ଫେରି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ; ପାଖରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅଜ୍ଞାନରେ କରିଥିବା ଦୁଷ୍କର୍ମ, ଧ୍ୱନି ଶିକାର କାହାଣୀ, ମନେ ପଡିଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ, ମହାରାଜା ଦୁଇପ୍ରକାର ଶୋକରେ ତପ୍ତ ହେଲେ। ଦୁଃଖର ଆଗୁନିରେ ଜାଳି, ଭୂମଣ୍ଡଳର ଏହି ଅଧିପତି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ, ହାତ ଜୋଡି, ମୁହଁ ନମାଇ, କ୍ଷମା ଚାହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ହାତ ଜୋଡି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି; କାରଣ ଆପଣ ସଦାୟ ଦୟାମୟୀ ଓ ଦୟାଳୁ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ। ନିଶ୍ଚୟ, ନାରୀମାନେ, ସ୍ୱାମୀ ଧର୍ମିକ ହେଉନ୍ କି ନ ହେଉନ୍, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। ଆପଣ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଜଗତର ଚରିତ୍ର ଜାଣିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆପଣ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଏକ ଦୁଃଖିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସାମ୍ନାରେ କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ରାଜାଙ୍କ ଦୟାଳୁ ଏବଂ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, କୌଶଲ୍ୟା ଘାସ ଉପରେ ପାଣି ଝରିବା ପରି ଅଂଶୁ ଝରାଇଲେ। ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଲୋଟସ୍ ଭଳି ଧରି, କୌଶଲ୍ୟା କ୍ଷୁବ୍ଧ ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହୁଁଛି; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି—ଦୟାକରି ଆଉ ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏପରି ସ୍ୱାମୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଦୁଇ ଜଗତରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟରେ କ୍ଷମା ଚାହିବାକୁ ପଡେ। ମୁଁ ଧର୍ମ ଜାଣିଛି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମବିଦ୍ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଅଟୁଟ ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ପୁଅର ଶୋକରେ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଯାଇଛି। ଶୋକ ଶୌର୍ୟ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଶୋକ ଶିକ୍ଷା ଧ୍ୱଂସ କରେ; ଶୋକ ସବୁ କିଛି ଧ୍ୱଂସ କରେ—ଶୋକ ସମାନ ଶତ୍ରୁ ଆଉ କେହି ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତର ଆଘାତ ସହିପାରିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ ଶୋକ ମଧ୍ୟ ଅସହ୍ୟ। ଅପରି, ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ଜ୍ଞାନୀ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଧନ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ। ଆଜି ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇବାରୁ ପଞ୍ଚମ ରାତି; ମୋର ଆନନ୍ଦ ଶୋକରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗୁଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏହି ଶୋକ ମୋ ହୃଦୟରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଅଶ୍ରୟହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ବଢିଯାଏ।