ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଖରେ କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କଠୋର କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଯଦି ରାଘବ ଚଉଦ ଦିନ ପରେ ଫେରି ଆସନ୍ତି, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନର ଆଶା ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ, ଏହା ଉପରେ ଅଧିକାର ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଇ, ପରେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଆସିଲେ ତାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ସେମାନେ ପରେ ମଧୁର ଭୋଗ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ କିଛି ଦୁଃଖ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହିମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁନି ଖାଇବାକୁ ରାଜି ହୁଏନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃଷଭ କଟା ଘାସ ଖାଇବାକୁ ଫେରିଯାଏନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯଦି କୁଅଁଠ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ବଡ଼ ଭାଇ ଯଦିଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିପରି ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ? ଏକ ବାଘ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଆଣିଦିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହେନାହିଁ; ସେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁର ମୂଲ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ହୋମରେ ବ୍ୟବହୃତ ଘୃତ, ପିଠା, ଦର୍ଭା, ଖଦିର କଠି ଦ୍ୱିତୀୟବାର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏନାହିଁ, ସେହିପରି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଯଦି ଅନ୍ୟେ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ମୃଦୁ ମଦ ପରି ହୋଇଯାଏ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ରାମ ଏହିପରି ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ସୋମ ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିପାରେନାହିଁ। ଏପରି ଅପମାନ ରାଘବ ସହିପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଏକ ଶିଶୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ସହିପାରିବେନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ହେବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜନମାନେଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପାଳନ କରିବେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିଦେଇପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସବୁ କିଛି ନାଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏପରି ଶେର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୃଷଭ ଦୃଷ୍ଟି, ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ଜନ୍ମଦାତା ପିତା ଦ୍ୱାରା ନାଷ୍ଟ କରାଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ଦ୍ୱିଜାତିଙ୍କ ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ—ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ନିଜ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋର ଅବସ୍ଥା କଣ? ଏଠି ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱାମୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ପୁଅ, ତୃତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ବାନ୍ଧବଗଣ; ଚତୁର୍ଥ କେହି ନାହିଁ। ଏବେ ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଆପଣ ବି ମୋ ପାଖରେ ନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁନି; ଆପଣ ମୋତେ ନାଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଓ ଏହାର ଉପଜାତିଗୁଡ଼ିକ ନାଷ୍ଟ ହେଲା; ମୋ ନିଜ ଆତ୍ମା, ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଓ ପୌରଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଷ୍ଟ ହେଲେ; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲୁ, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଓ ତାଙ୍କ ମାତା ଖୁସି ହେଉଛନ୍ତି। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଲେ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ପୁନି ନିଜ ଅପରାଧ ମନେପକାଇଲେ। ଏହା ପରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୬୨ତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ମନ ଭାରି ହୋଇ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ; ବହୁତ ସମୟ ପରେ ସେ ସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ। ସ୍ୱସ୍ଥ ହେଇ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ, ଦେଖିଲେ କୌସଲ୍ୟା ପାଖରେ ବସିଛନ୍ତି, ପୁନି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହି ଭାବନାରେ ସେ ଏକ ପୁରୁଣା ଅପରାଧ ମନେପକାଇଲେ—ଏକଥା ସେ ଅଜାଣିରେ ଶବ୍ଦ ବିଧାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଦୁଇଟି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ବିଷାଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଉଥିବା ରାଜା କାନ୍ପୁଥିବା କଣ୍ଠରେ, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, କୌସଲ୍ୟେ, ତୁମେ ସଦା ଦୟାମୟୀ ଓ ଅନ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କୃପା କରିଥିବା ଜଣେ ମହିଳା। ପ୍ରଥିବୀରେ ପତି, ନୀତିମାନ୍ ହେଉନ୍ କି ନୁହେଁ, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା। ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜଗତ ଚରିତ୍ର ଜଣା, ତେଣୁ ଆଗରୁ ଦୁଃଖିତ ଥିବା ଜଣଙ୍କୁ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ତୁମେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ।" ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ କୃପାଭରା କଥା ଶୁଣି କୌସଲ୍ୟା ତରଳ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ହାତ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଲଗାଇ, କମଳପରି ହାତ ଜୋଡ଼ି, କାନ୍ପୁଥିବା କଣ୍ଠରେ, ଲଜ୍ଜା ଓ ଭୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ଦୟା କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆଗରୁ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଆଉ ମୋତେ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ନାରୀଙ୍କୁ ଏପରି ପତି ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେଉଁଠି ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ଆପଣ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ; କିନ୍ତୁ ପୁଅର ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଯାଇଛି।" “ଦୁଃଖ ଶୌର୍ୟ, ଶିକ୍ଷା, ସବୁକିଛି ନାଷ୍ଟ କରେ; ଦୁଃଖ ସମାନ ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁର ହାତର ଆଘାତ ସହିଯିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର ଅଳ୍ପ ଛୁଆଁ ମଧ୍ୟ ସହିଯିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଧର୍ମ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜଣା ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧନ ଭ୍ରମିତ କରିଦିଅନ୍ତି। ଆଜି ରାମ ବନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ରାତି ହେଲା; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗୁଛି। ତାଙ୍କୁ ମନେକରି ମୋ ହୃଦୟରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଯେପରି ନିରାଶ୍ରୟ ଲୋକ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ତୀବ୍ର ହୁଏ।" କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଶୁଭ କଥା କହିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମନ୍ଦ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ଏପରି ରାଜା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଶୟନ କଲେ। ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ମହାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୬୩ତମ ସର୍ଗ।