କୌସଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭରି ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ଦୟାହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଯାହାର ଫଳରେ ଆମ ପରିବାରର ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ସୁଖର ଅର୍ହ, ସେମାନେ ବନରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିଆସିବେ, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ରତ୍ନଭଣ୍ଡାର ଉପରେ ଅଭିଲାଷ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଦୁଇଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରିଦେବା ଉଚିତ୍। କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେକୁ ଭୋଜନ କରାନ୍ତି, ତାପରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଗ୍ୟ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଅପମାନ ଭାବି ଦୁଃଖ ପାନ୍ତିନାହିଁ, ଯଦିଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅମୃତ ଭୋଜନ ଦିଆଯାଇଛି। ଏମିତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ବଳଦ କଟା ଘାସ ଥିବା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଫେରି ଯାଇନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯଦି ଭାଇ ରାଜ୍ୟର ଉପଭୋଗ କରିଛି, ତେବେ ବଡ଼ ଭାଇ ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ କିପରି ଅପମାନିତ ମନେ କରିବେନାହିଁ, ହେ ଜନପତି? ବାଘ ଅନ୍ୟ ଜଣ ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହିଁନାହିଁ; ଏହିପରି ଏକ ବାଘ-ଶକ୍ତି ନର ଅନ୍ୟ ଜଣ ନେଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ। ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ହବି, ଘୃତ, ପିଠା, କୁଶ, ଖଦିର ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଇଛି, ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ବ୍ୟବହୃତ ହେବାକୁ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ସାର ନେଇଯାଇଛି, ଏହା ଏମିତି ମଦ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଅପସାରି ଯାଇଛି; ରାମା ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ସୋମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଚାଲିପାରିବେନାହିଁ। ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଏକ ଶିଶୁଙ୍କ ଘା ଭୋଗ କରିବାକୁ ମନେ କରିବେନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାମାଙ୍କୁ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ଦେଇପାରିବେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମା ଜନମାନେଙ୍କୁ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ସଂହାର କରିପାରିବେ, ଯେପରି ବିନାଶକାଳରେ ହୁଏ। ସେ ବାଘ-ଶକ୍ତି, ବୃଷ-ନୟନ, ନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲେ, ଯେପରି ପଦ୍ମଜ ନନ୍ଦନ ହୁଏ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ—ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମପରାୟଣ ହୋଇ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରିଛ, ତେବେ ଜନାନୀର ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ପତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର, ତୃତୀୟ ଆତ୍ମୀୟ; ଚତୁର୍ଥ ଏଠାରେ ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ଓ ରାମା ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, ଯାହାକି ରାମା ବନକୁ ଗଲେ; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେନି, ମୁଁ ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହୋଇଛି। ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ସହିତ ଏହାର ବିଭାଗକୁ ବିନାଶ କରିଛ; ଏହିପରି, ମୋ ନିଜ ଆତ୍ମା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିନାଶ ହୋଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁତ୍ର ଖୋଇଯାଇଛି, ଏହିପରି ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ତୁମର ପୁତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି।” କୌସଳ୍ୟାଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଅଚେତନ ହେଲେ; ଏହାପରେ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଅପରାଧ ମନେ ପକାଇଲେ। ଏହାପରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଷଷ୍ଟି-ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରି, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ରାଜା ଦଶରଥ କୌସଳ୍ୟାଙ୍କ ରୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖିତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଗଲେ। ଚିନ୍ତା କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ଅଚେତନ ହେଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶତ୍ରୁମାନେର ଦମନ କରିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଚେତନ ହେଲେ। ଚେତନ ହେଇ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ; କୌସଳ୍ୟାଙ୍କୁ ପାଖରେ ଦେଖି, ପୁନଃ ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଗଲେ। ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ଅପରାଧ ମନେ ପକାଇଲେ—ଏହା ଏକ ଅଜାନି ଅପରାଧ, ଶବ୍ଦ ଶିକାରୀ ଭାବେ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାମାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଇ ଦୁଃଖରେ ପିଡିତ ହେଲା। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆଗ୍ନିରେ ପିଡିତ ହୋଇ, ଭୂମିର ନାଥ କୌସଳ୍ୟାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ହାତ ଦୁଇ ଜୋଡି, ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନ କରି, ଦୟା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। “କୌସଳ୍ୟେ, ମୁଁ ହାତ ଦୁଇ ଜୋଡି ତୁମେ ପାଖରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସଦା ଦୟାଳୁ ଓ ମୃଦୁ, ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ନାରୀମାନେ ପାଇଁ, ପତି କି ଧର୍ମପରାୟଣ, କି ଅଧର୍ମୀ—ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ପତି ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା। ତୁମେ ଧର୍ମପରାୟଣ, ଜଗତର ଆଚରଣ ଦେଖିଛ; ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଜଣକୁ ଅପରାଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଅଛ।" ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାଳୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌସଳ୍ୟା କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ନୂତନ ଜଳ ନଳରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ହାତ ଦୁଇଟିକୁ ପଦ୍ମ ଭଳି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବାନ୍ଧି, କୌସଳ୍ୟା, କାନ୍ଦିବା ଓ ଭୟରେ, କମ୍ପିତ ଶବ୍ଦରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ— “କୃପା କର, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ଧରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି; ତୁମର ଆଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ବିନାଶ ହୋଇଛି—ଅଧିକ ବିନାଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ମଧ୍ୟରେ, ଏହିପରି ପତି ଥିଲେ, ଯେଉଁ ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ଦୟା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ଧର୍ମଗ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଛି। ଦୁଃଖ ଶୌର୍ୟ କୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖ ଶିକ୍ଷାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଦୁଃଖ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ—ଦୁଃଖ ସମାନ ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁର ହାତର ଘା ସହିପାରିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଉପଜିଥିବା ଦୁଃଖ ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ। ତୁମେ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ବୁଝିବାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଆଜି ରାମା ବନକୁ ଗଲା ପାଞ୍ଚମ ରାତି ହେଲା; ମୋ ପାଇଁ, ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ ନଷ୍ଟ ହେଇଥିବା, ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପରି ଲାଗୁଛି।