ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ମାତା କୌସଳ୍ୟା ଗଭୀର ବିୟୋଗରେ ଡୁବିଥିଲେ । ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—ସିତା, ଯିଏ ସର୍ବଦା ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ, ତରକାରି ଓ ମଧୁର ସୃପ ଖାଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ କେମିତି ଏବେ ଅରଣ୍ୟର କଠୋର ଆହାର ଭୋଗ କରିବେ? ଯିଏ ସଦା ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏହି ଦୋଷହୀନୀ କୌସଳ୍ୟା କେମିତି ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ସିଂହର ଭୟଙ୍କର ଡାକକୁ ସହିପାରିବେ? ସେ ମନେ କଲେ—ସେ ମହାବଳଶାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଥିବା ରାମ ଏବେ କେଉଁଠି ଶୋଇଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ପୁନି ଦେଖିପାରିବି ରାମଙ୍କ ପଦ୍ମସଦୃଶ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କେଶ ତାଳୁ ଘେରା, ପଦ୍ମସୁଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ଓ ନୀଳପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଦୃଷ୍ଟି? ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର, କାରଣ ଏତେ ଦୁଃଖ ସହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାବେଳେ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ଲୁଚିଯାଏନାହିଁ। ତୁମ ପିତିହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ଅଦ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି । ଯଦି ଚଉଦ ବର୍ଷ ପରେ ରାଘବ ଫେରିଆସନ୍ତି, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନରେ ଆସକ୍ତି ରଖିବେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଦୁହିଁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉ । କେତେକ ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅବସରରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାନ୍ତି, ପରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆସନ୍ତି । ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ନୀତିମାନ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ତାହା ଦେବମୃତ ସମାନ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେତେବେଳେ ତୃପ୍ତ, ତେବେ ସେମାନେ ପୁନି ଭୋଜନ କରିବାକୁ ମନ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ବୃଷ ଛେଣି ହୋଇଥିବା ଖେତକୁ ପୁନି ଯାଏନାହିଁ । ଏହିପରି, ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଛି, ତେବେ ବଡ଼ ଭାଇ ମନେ ଅପମାନ ଭାବିବେ ନାହିଁ କି? ବାଘ ଅନ୍ୟଜନ ଆଣିଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏନାହିଁ; ବାଘସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଆଣିଦିଆ ଦେଖି ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହିଁ । ଯେପରି ହୋମରେ ଉପଯୋଗିତ ଦୁଧ, ଘୃତ, ଦର୍ଭା, ଖଦିର କଠି, ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନି ଚାଲିନଥାଏ, ସେପରି ଏହି ରାଜ୍ୟ ଯାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ନଷ୍ଟ, ଏହା ମଦର ମନ୍ଦ ଭଳି ନିର୍ଜୀବ । ରାମ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ସୋମ ନ ଥିଲେ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିନଥାଏ । ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ପ୍ରବଳ ବାଘ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ମାରିଲେ ମାନିବେ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକାଠି ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ରାମ ଭୟଭିତ ହେବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିବାରୁ, ଲୋକଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ କରିବେ । ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୀର ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ବୀର ଚାହିଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିପାରିବେ, ଯେପରି କାଳାନ୍ତେ ସମସ୍ତ ନଶ୍ୱର ହୁଏ । ଏପରି ସିଂହ ସମ, ବୃଷ ଦୃଷ୍ଟି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ନିଜ ପିତା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି କମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୁତ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିତି—ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଛନ୍ତି । ଜୀବନରେ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଶରଣ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱାମୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର, ତୃତୀୟ ବନ୍ଧୁ, ଚତୁର୍ଥ କିଛି ନାହିଁ । ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଆପଣ ବି ନାହାନ୍ତି, ରାମ ବି ନାହାନ୍ତି, ଯେହেতୁ ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁନି—ମୁଁ ଏଉଁ ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଏହାର ଜନପଦ, ମୋ ନିଜ ଆତ୍ମା, ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ, ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟବାସୀ—ସମସ୍ତେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛୁ; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଜନନୀ ମାତ୍ର ଆନନ୍ଦିତ । ଏପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଦଶରଥ ଅଚେତନ ହୋଇ ମାଟିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଲେ, ପୁନି ନିଜ ପୂର୍ବ ଅପରାଧ ସ୍ମରଣ କଲେ । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଦଶରଥ ରାଜା କୌସଳ୍ୟାଙ୍କୁ ନମ୍ରତାର ସହିତ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ହେ କୌସଳ୍ୟା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଆପଣ ସଦା କରୁଣାମୟୀ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦୟାଶୀଳ । ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ—ଧର୍ମାତ୍ମା କିମ୍ବା ଅଧର୍ମାତ୍ମା—ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା । ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଜଗତର ଆଚରଣ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆପଣ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ମୋତେ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।" ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଦୟାମୟ ଓ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, କୌସଳ୍ୟା ନଳି ମୁହଁରୁ ଝରୁଥିବା ପାଣି ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ । ସେ ହାତ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, କ୍ଷୁଭିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଅଧିକ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ଏପରି ସ୍ତ୍ରୀ କେହି ପ୍ରଶଂସାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଏପରି ସ୍ୱାମୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରସାଦ ପାଇଁ ବିନୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ।" "ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛି, ଆପଣ ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ, ତଥାପି ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଯାଇଛି । ଦୁଃଖ ଶୌର୍ୟ ନଶ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖ ଶିକ୍ଷା ନଶ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖ ସବୁକିଛି ନଶ୍ଟ କରେ—ଦୁଃଖ ସମ ଶତ୍ରୁ କିଛି ନାହିଁ । ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତର ଆଘାତ ସହିପାରିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ।" ଏପରି ଭାବେ ଦଶରଥ ଓ କୌସଳ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପର ଦୀର୍ଘ ସମ୍ବାଦ ଚାଲିଥିଲା ।