ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ଯଶ ପୃଥିବୀର ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ସୁମିଠା କଥା କହୁଥିବା ଏକ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ। ଏପରି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ଶିଶୁକାଳରୁ ସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପଳିଥିଲେ, ସେମାନେ କିପରି ସୀତାଙ୍କ ସହ ବନରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବେ? ଏହି କଳାବର୍ଣ୍ଣ, କମଳା ଓ କୋମଳ ଯୁବତୀ, ଯିଏ ସୁଖରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୋଇଥିଲେ, ମୈଥିଲୀ କିପରି ତାପ ଓ ଶୀତର ସହନ କରିବେ? ଯେଉଁ ସୀତା ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ, ସୂପ ଓ ଭଜା ଭୋଜନ କରିଥିଲେ, ସେ ଚକ୍ଷୁଶାଳି କିପରି ଅପରିଚିତ ବନଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିବେ? ଯିଏ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗୀତର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ନିର୍ଦୋଷା ସୀତା କିପରି ମାଂସାହାରୀ ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ସହିପାରିବେ? ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅସି ଭଳି ଭୁଜା ଥିବା ଯୁବକ, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସଦୃଶ ଦେହୀ, ବର୍ତ୍ତମାନ କେଉଁଠି ଶୁଅଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ କମଳ ସଦୃଶ ମୁହଁ, ଚମତ୍କାର କେଶରେ ଶୋଭିତ, କମଳ ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ଓ ନୀଳ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିପାରିବି? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ମୋର ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର, କାରଣ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯେଉଁ ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲ, ତାହାର ଫଳରେ ମୋର ପରିବାର ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି। ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ଫେରନ୍ତି, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ନ ରଖନ୍ତୁ—ସେଉଁଥିରେ ଦୁଇଁଟି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି—ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଦିକୁ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଭୋଜନ ଦେଇ, ପରେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରୁତିଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ତାହା ଦେବମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଳଦ କଟା ଘାସ ଫେରି ଖାଏ ନାହିଁ। ଏମିତି, ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କଲେ, ବଡ଼ ଭାଇ ଯଦିଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ କି? ବଘ ଅନ୍ୟେ ଆଣିଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ବଘ ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଦିଆ ଦେଖି ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଯିଏ ଦାହାନ, ଘୃତ, ପିଠା, ଦୁର୍ବା ଓ ଖଦିର କଠି, ଏଗୁଡିକ ଯେତେବେଳେ ଏକ ବଳି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ପୁନଃ ଉପଯୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଅନ୍ୟେ ନେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହା ମଦ୍ୟରୁ ମଦ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଯିବା ପରି; ରାମ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ସୋମ ନାହିଁ ଥିଲେ ଯଜ୍ଞ ଚାଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଅପମାନ ରାଘବ ସହିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଘ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ମାରିଦିଆଯିବା ସହିପାରେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ହେବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ସେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ଚାଲନ୍ତି, ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାୟକ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୀର ଧାରଣ କରି, ଚାହିଲେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ଦାହ କରିପାରିବେ, ଯେପରି କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏପରି ସିଂହ ସମ, ବୃଷଭ ଦୃଷ୍ଟି, ପୁରୁଷ ଶିରୋମଣି, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି କମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁତ୍ର। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ—ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇଛ, ତେବେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ତାଙ୍କର ପତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର, ତୃତୀୟ ପରିବାର—ଚତୁର୍ଥ କିଛି ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ଓ ରାମ ମୋ ପାଇଁ ନାହାଁ, କାରଣ ସେ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ—ସତ୍ୟ, ତୁମେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲ। ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଏହାର ଜନପଦ, ମୋ ସ୍ୱୟଂ, ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁତ୍ର, ଏବଂ ନାଗରିକମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲ; ତଥାପି ତୁମର ପୁତ୍ର ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଖୁସି ହୁଅଛନ୍ତି। ଏପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅଚେତନ ହେଲେ; ସେ ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ବେହୋଶ ହୋଇ ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ମରଣ କଲେ। ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବାଇଷଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଏପରି ଭାବରେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜା, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଅଚେତନ ହେଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା ସେ ଚେତନା ଫେରାଇଲେ। ଚେତନା ଫେରି, ସେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଦେଲେ; ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁନଃ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଅଜାଣି ଦୁଷ୍କର୍ମ—ଧ୍ୱନି ଶିକାରୀ ଭାବେ କରିଥିବା କାମ—ମନେ ପଡିଲା। ତାଙ୍କ ମନ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାମଙ୍କ ବିରହ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଏହି ଦୁଇ ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଶୋକ ଓ ବିୟୋଗର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା ସେ ଭୂମିପତି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ହାତ ଜୋଡି, ମୁଁ ତଳକୁ କର, ଦୟା ଅପେକ୍ଷାରେ କହିଲେ—"କୌଶଳ୍ୟେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଉଛି; ତୁମେ ସତତା ଦୟାଳୁ ଓ ମୃଦୁ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ।" "ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ, ପତି—ଧର୍ମାନୁସାରେ ହେଉ କି ନ ହେଉ—ଏହି ଲୋକରେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା।" "ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଜଗତ ଚର୍ୟା ଦେଖିଛ; ତୁମେ ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଥିବା ସତ୍ୱେ, ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଜଣଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ଓ କରୁଣା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା ନଳ ଛାଡ଼ି ନୂଆ ପାଣି ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇଲେ। ଅଞ୍ଜଳି ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି, କୌଶଳ୍ୟା କନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ସେ ତ୍ୱରିତ କଥା କହିଲେ—"ଦୟାକରି, ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ରଖି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ତୁମର ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି—ପୁନଃ ମୋତେ ନ ନଷ୍ଟ କର।