ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିଲେ, କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତାଙ୍କର ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମ ଯଶ, ଯାହାକି ମୋ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ। ଏହି ଦୁଇପୁଅ, ମାନବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବଢିଛନ୍ତି, ସୀତା ସହିତ ଜଙ୍ଗଲର କଷ୍ଟ କିପରି ସହିବେ? ସେ ଯୁବତୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ, ସୁକୁମାରୀ ମୈଥିଲୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସାର୍ବଦା ସୁଖରେ ବଢିଛି—ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ତାପ ଓ ଶୀତ କିପରି ସହିବେ? ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଅତି ରସିକ ଖାଦ୍ୟ, ତରକାରି, ଅନେକ ଆହାର ଖାଇଥିଲେ, ଏବେ ତାଳମୁଳ ଦୃଷ୍ଟି ସୀତା କିପରି ଜଙ୍ଗଲର କଠିନ ଆହାର ଖାଇବେ? ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ମିଠା ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଥିଲେ, ଏବେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷୀ ସୀତା କିପରି ମାଂସାହାରୀ ସିଂହର ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର ସହିବେ? ସେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ବାହୁ ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ସମାନ, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ—ସେ କେଉଁଠି ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମସମ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କେଶରେ ଶୋଭିତ, ପଦ୍ମସମ ସୁଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ଓ ନୀଳପଦ୍ମ ସମ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିବି? ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ଦୃଢ଼, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଅନେକ ଖଣ୍ଡ ହେଉନାହିଁ। ତୁମ ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ପରିବାର, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଯୋଗ୍ୟ, ବିହାରି ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଛନ୍ତି। ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦର ଶିଖ୍ୟରେ ଫେରିବେ, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜଧନୀର ଆଶା ରଖୁନାହିଁ—ସେମାନେ ଦୁଇଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ। କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଇ, ତାପରେ ଦ୍ୱିଜରା ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଶିଳ୍ପୀ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦେବସମ ନେକ୍ତର ମଧ୍ୟ ରେ ଅସନ୍ତୋଷ ରଖୁନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଷଣ୍ଡ ଖଟାଯାଇଥିବା ଖେତରେ ଫେରି ଚାରେନାହିଁ। ଏପରି, ଅପର ପୁଅ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ କିପରି ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେ, ହେ ଜନପତି? ଏକ ବାଘ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ; ଏହିପରି, ବାଘର ଶକ୍ତି ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଜିନିଷର ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହିଁ। ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ହବି, ଘୃତ, ପିଠା, ଦର୍ବା ଓ ଖଦିର ଦଣ୍ଡ—ଏମାନେ ପୁନଃ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରିନାହିଁ। ଏହିପରି, ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଅନ୍ୟ ନେଇ ନିଆଯାଇଛି, ଏହା ମଦର ଆତ୍ମା ଖୋଇଯିବା ଭଳି; ରାମ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଯଜ୍ଞ ସୋମ ହରାଇଗଲେ ଚାଲିପାରିନାହିଁ। ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଗୋଟିଏ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ଦେଲେ ମନେ ରଖିବେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ହେବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ ଜନମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ। ସେ ମହାବଳୀ ନାୟକ, ସୁନା ତୀର ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସାଗରକୁ ଦହିପାରିବେ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ଘଟେ। ଏପରି ଶିଂହ ସମ, ବୃଷଭ ଚକ୍ଷୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ପିତା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଦ୍ମଜ ପୁଅ ଭଳି। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ—ଯଦି ତୁମେ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ତୁମ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଇଛ, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ। ଏକ ସ୍ତ୍ରୀର ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ତାଙ୍କର ପତି; ଦ୍ୱିତୀୟ ତାଙ୍କ ପୁଅ; ତୃତୀୟ ନିଜ ପରିବାର; ଚତୁର୍ଥ ଏଠାରେ ନାହିଁ। ଏବେ, ତୁମେ ଓ ରାମ, ଦୁଇଜଣ ମୋ ପାଇଁ ନାହିଁ, କାରଣ ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ; ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ—ସତ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ତାର ଉପରି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ଏପରି, ମୋ ନିଜ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ହରାଇଗଲୁ, ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପୁଅ ଓ ତୁମ ଯାତ୍ରା ଆନନ୍ଦ ରେ ଅଛନ୍ତି।” କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, ଅଚେତ ହେଇପଡିଲେ; ତାପରେ ଶୋକରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇ, ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏଉଁଭଳି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭର୍ଣ୍ଣ, ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ। ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଅଚେତ ହେଇପଡିଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିବା ଶକ୍ତି ଥିବା ରାଜା ଚେତନା ଫେରିଲେ। ଚେତନା ଫେରି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ; ପାଖରେ କୌଶଲ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପୁନଃ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ, ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଅଜଣା ଦୁଷ୍କର୍ମ, ଶବ୍ଦ ନିମିତ୍ତ ଶିକାର କରିଥିବା ଘଟଣା, ମନରେ ଆସିଗଲା। ସେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ଏହି ପୁରୁଣା ଦୁଃଖରେ ଦୁଇପଟି ଦୁଃଖରେ ତଳିଗଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଦହି, ଭୂମିପତି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ହାତ ଜୋଡି, ମୁହଁ ନମି, ତାଙ୍କର କୃପା ଚାହି, କଥା କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମକୁ ନମ୍ରତାରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, କୌଶଲ୍ୟା; ତୁମେ ସଦା ଦୟାଳୁ ଓ ମୃଦୁ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ସତ୍ୟ, ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ, ପତି—ଧର୍ମଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମଜ୍ଞ—ଏହି ଜଗତରେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେବତା ଅଟୁଟ। ତୁମେ, ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ, ଜଗତର ଆଚାର ଦେଖିଛ, ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଅଛିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।