ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୬୧ତମ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣିବାକୁ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ମହାନ ଗାଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ଯଶ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ସଦା ମୃଦୁଭାଷୀ। ସେମାନେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଇ ପୁଅ, ଆରାମରେ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବେ ସୀତା ସହିତ ଅରଣ୍ୟର କଷ୍ଟ କିପରି ସହିବେ? ଏହି କଳାବର୍ଣ୍ଣ, କମଳାଙ୍ଗୀ, ନିର୍ମଳ ମୈଥିଳୀ, ଯିଏ ସଦା ସୁବିଧାରେ ରହିଛି, ସେ ଉଷ୍ଣତା ଓ ଥଣ୍ଡା କିପରି ସହିବେ? ସେ ଯିଏ ଶୁଭ୍ର ଖାଦ୍ୟ, ସୁପ ଓ ଲବଣର ସହିତ ଭୋଜନ କରିଥିଲେ, ଏବେ ବନର ଅସହ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ କିପରି ଖାଇବେ? ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗୀତର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେ ମାଂସାହାରୀ ସିଂହମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱନି କିପରି ସହିପାରିବେ? ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜବଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାମ, ଏବେ କେଉଁଠି ଶୁଅଛନ୍ତି? ମୁଁ କେବେ ରାମଙ୍କ କମଳ-ରଙ୍ଗ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କେଶ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ତାଙ୍କ କମଳ ସମାନ ଶ୍ୱାସ ଓ ନୀଳ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବି? ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅଦମ୍ୟ, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ତଥାପି ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଯାଉନାହିଁ। ତୁମର ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ପରିବାର, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ବନରେ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦରବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସନ୍ତି, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ଉପରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବେନାହିଁ, ସେ ଦୁଇଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଖାଇ ଦିଅନ୍ତି, ତାପରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ପରେ କିଛି ଅପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, ଯଦିଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ନେକ୍ତର ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ନେକ୍ତର ସମାନ। ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବେ, ତାହାପରେ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ, ଯେପରି ବଳଦ କଟା ଘାସ ଥିବା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଫେରିଯାଉନାହିଁ। ଏପରି, ଯଦି ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଛି, ତେବେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ କିପରି ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାଥ? ବାଘ କିପରି ଅନ୍ୟର ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ, ଏହିପରି, ବାଘ-ଶକ୍ତି ସମାନ ଲୋକ ଅନ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ। ଉତ୍ସର୍ଗ, ଘୃତ, ପିଠା, କୁଶ ଓ ଖଦିର ଦଣ୍ଡ—ଏମାନେ ଏକଥର ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ, ପୁନଃ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରିବେନାହିଁ। ଏପରି, ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହା ମଦର ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପରି; ରାମ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ସୋମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇପାରିବେନାହିଁ। ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ଅସହ୍ୟ କରେ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେନାହିଁ; ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୀର ଧାରଣ କରି, ଯଦି ଚାହିବେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ଦହିପାରିବେ, ଯେପରି କଳିପ୍ରଳୟ। ଏପରି ବାଘ-ଶକ୍ତି, ବୃଷଭ-ନେତ୍ର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ତାଙ୍କ ପିତା ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଦ୍ମ-ଜନ୍ମା ପୁଅ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ—ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ତୁମ ପୁଅକୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଛ। ନାରୀର ପ୍ରଥମ ଶରଣ ହେଉଛି ପତି; ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ; ତୃତୀୟ ଆତ୍ମୀୟ; ଚତୁର୍ଥ କିଛି ନାହିଁ। ଏବେ, ତୁମେ ଓ ରାମ ମୋ ପାଇଁ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ଦେଲ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ; ତୁମେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଛ। ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏହାର ଜନପଦକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛ; ଏହିପରି, ମୋ ଆତ୍ମା ଓ ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନଷ୍ଟ; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ନଷ୍ଟ; ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପୁଅ ଓ ତୁମ ଜନାନୀ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଗଲେ; ପୁନଃ ଶୋକରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୬୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏପରି, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ରୁ ଶୁଣିଥିବା ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିକଳ ହୋଇଯାଇ, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳନ କରୁଥିବା ରାଜା ଚେତନ ହେଲେ। ଚେତନ ହେଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ; ପାଶରେ କୌଶଳ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପୁନଃ ଚିନ୍ତାରେ ଆକୁଳ ହେଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଗତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ମନେ ପକାଇଲେ—ଅନ୍ଧାରେ ଶବ୍ଦ ଶିକାର କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ। ତାଙ୍କ ମନ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଦୁଃଖ ଓ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଆକୁଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଦୁଇ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଭୟାନକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଚାପିଥିଲା। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଦହିଯାଉଥିବା, ଭୂମିର ନାଥ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ହାତ ଜୋଡି, ମୁହଁ ନମାଇ, ତାଙ୍କ ଦୟା ଅନୁରୋଧ କରି କହିଲେ— “ମୁଁ ତୁମେ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, କୌଶଳ୍ୟା; କାରଣ ତୁମେ ସଦା ଦୟାଳୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କୃପା କରୁଥିବା। ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ପତି—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଉନ୍ତୁ କି ନାହିଁ—ଧର୍ମ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତରେ ଦେଉଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି। ତୁମେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଜଗତର ଆଚରଣ ଦେଖିଛ, ଏକ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କୁ, ଯେଉଁ ଆଗରୁ ଦୁଃଖିତ, ତୁମେ ଏପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ତୁମେ ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଅଛ।