ବନବାସରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ, ତାଙ୍କର ଭୂଷଣ ନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଭାରତୀୟ ନାରୀ ସୀତା ଚଳିବାରେ ଅତି ଗଂଭୀର ଓ ମନୋହର ଦେଖାଯାଉଛି; ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ନୂପୁର ରଣକ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଛି, ଏହା ପ୍ରମଦା ମହିଳାର ଖେଳ ଭଳି ଲାଗୁଛି। ଅଜାନା ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତା କେବେ ଭୟ ପାଉନାହାନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର ଭରସା ରାମଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାରେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଅପେକ୍ଷାରେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାର୍ବଜନୀନ ମହାତ୍ମା ଭାବରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମର ନାମ ହେବ। ଋଷି ଚଲିଗଲାପରେ, ଦୁଃଖ ଛାଡି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା; ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଇ, ଫଳ ଓ ଶାକ ଭୋଜନ କରି, ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଦେଖା ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତଥାପି, ରଥୀ ଚାରିଏ ଦେଖା ଦେଇଥିବା ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ବୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜମାତା କୌଶଳ୍ୟା ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ, ନିରନ୍ତର ରୋଦନ କରୁଥିଲେ—"ପ୍ରିୟ! ପୁତ୍ର! ରାଘବ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ମଝିରେ, ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠି ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ବନକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦୁଃଖ ଓ ଆଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ଯଶ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ। ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଜୀବନରେ ଆରାମରେ ବଢିଥିଲେ, ବନରେ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ? ଏହି ଯୁବତୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ସୁକୁମାରୀ, ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ—ମୈଥିଲୀ କିପରି ତାପ ଓ ଶୀତ ଜହେଲିବେ? ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ, ଶାକ ଓ ଆଚାର ଭୋଜନ କରିଥିବା, ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ୍ ସୀତା କିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ? ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ନିର୍ଦୋଷ ସୀତା କିପରି ମାଂସଭୋଜୀ ସିଂହମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଜହେଲିବେ? କେଉଁଠି ଏବେ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାମାନ, ଯାହାର ଭୁଜା ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଭଳି, ଇନ୍ଦ୍ରଧଜ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମ-ବର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କେଶ, ପଦ୍ମ ଭଳି ଶ୍ୱାସ, ନୀଳପଦ୍ମ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିବି? ମୋ ହୃଦୟ ଏକଦମ ଅଦ୍ରଢ଼—ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରି ନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଉନାହିଁ। ତୁମର ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ନିଜ ଜନ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ, ବନରେ ଅବାସ୍ତବ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଛନ୍ତି। ଯଦି ପନ୍ଦର ଅଂଶରେ ରାଘବ ଫେରିଆସିବେ, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ଅଭିଲାଷ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ସେ ଦୁଇଟିକୁ ଛାଡିଦେଉ। କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ଖାଇ ଦେଇ, ପରେ ଦ୍ୱିଜାତୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ତେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତୀ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବିଦ୍ୱାନ, ପରେ ମଧୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତିନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜାତୀ ଉପରେ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ବଳଦ କଟା ଘାସର ମଞ୍ଚକୁ ଫେରିଯାଉନାହିଁ। ଏଭଳି, ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ବଡ଼ ଭାଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିପରି ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେନାହିଁ? ବାଘ ଅନ୍ୟ ଜନ ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ; ଏଭଳି, ବାଘ-ଶକ୍ତି ଆଦମି ଅନ୍ୟ ଜନ ଉପଭୋଗ କରିଥିବା ଦୃବ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ। ହୋମ, ଘୃତ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଦର୍ବା, ଖଦିର ଦଣ୍ଡ—ଏହି ଉପଯୋଗ ହେଲାପରେ ପୁନଃ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇନାହିଁ। ଏଭଳି, ଏହି ରାଜ୍ୟର ଏସେନ୍ସ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ମଦର ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ ଭଳି; ରାମ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଶୋମା ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ ଯଜ୍ଞ ହୋଇପାରିନାହିଁ। ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ଜହେଲିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ଜହେଲିବେନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ହେବନାହିଁ; ତେଣୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏହି ନାୟକ ଲୋକଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସେ ନାୟକ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୀର ଧାରୀ, ମହାପ୍ରଳୟ ଭଳି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ଦହିଦେଇପାରିବେ। ଏପରି ଶିଂହ-ଶକ୍ତି, ବୃଷ-ନୟନ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ପିତା ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଦ୍ମ-ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁତ୍ର ଭଳି। ଦ୍ୱିଜାତୀ ମାନଙ୍କର ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରର ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ, ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ନିଜ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଇଛ, ତେବେ—ଏଠି ଏକ ନାରୀର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ପତି; ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର; ତୃତୀୟ ନିଜ ଜନ; ଚତୁର୍ଥ କିଛି ନାହିଁ। ଏବେ, ତୁମେ ଓ ରାମ ମୋ ପାଇଁ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଯିଛନ୍ତି; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ—ମୁଁ ତୁମର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି। ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ତାର ଉପଜିଲା ନଷ୍ଟ କରିଛ; ଏହିପରି, ମୋ ନିଜ ଜନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନଷ୍ଟ; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ନଷ୍ଟ, ଏହିପରି ନାଗରିକମାନେ; କିନ୍ତୁ ତୁମର ପୁଅ ଓ ଜନାନୀ ଆନନ୍ଦିତ।" କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏହି ଶୋକରେ ରାଜା ଉପରେ ଦୁଃଖ ଚାପିଗଲା, ଏବଂ ନିଜ ଅପରାଧ ମନେ ପକାଇଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କର କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଚିନ୍ତା କରି, ଦଶରଥଙ୍କର ଏନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଗଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦମନ କରିଥିବା ରାଜା ଚେତନା ଫେରିଲା। ଚେତନା ଫେରି, ସେ ଗଭୀର ଏବଂ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ବାସ ଛାଡିଲେ; ଦେଖିଲେ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଖରେ, ପୁନଃ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଅପରାଧ ମନେ ପକାଇଲା—ଏହା ସେ ଅଜାଣାରେ ଶବ୍ଦ ବାଣ ଛାଡି ତାଙ୍କର କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରାମଙ୍କର ବିୟୋଗ ଦ୍ୱାରା, ମହାରାଜ ଦୁଇ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠିଲେ।