ବନ ଦୂରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ବାଇଦେହୀଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ଚାହାରାକୁ ପଥରେ ବହୁଥିବା ବାୟୁ, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ବନର ତାପ ବି କମ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୟାଳୁ ବାଇଦେହୀଙ୍କର ମୁହଁ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ଏହି ଚାହାରା କେବେ ନିର୍ମଳତା ହରାଏ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ବି, ଲାକ୍ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ନ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କର ପାଦ ପଦ୍ମ କୁଡି ପରି ଚମକୁଛି। ଅଳଙ୍କାର ନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବି, ବାଇଦେହୀ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜିତ ଆଙ୍ଗୁଳି ମଣି ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ନାରୀ ପରି ଶବ୍ଦ କରୁଛି। ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବାଘ ଦେଖିଲେ ବି, ବାଇଦେହୀ ଭୟ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ; ତିନି ରାମଙ୍କର ବାହୁ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ, ତୁମ ନିଜ ଆତ୍ମା କିମ୍ବା ରାଜା, କୌଣସି ଦୟାର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଶ୍ୱତ କୀର୍ତି ଭାବରେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ଦୁଃଖ ଛାଡି ଏବଂ ମନ ଖୁସି କରି, ମହା ଋଷି ତାଙ୍କର ପଥରେ ଯିବା ପରେ, ତିନିଏ ଜଣେ ଜଣେ ବନରେ ରହି, ବନ ଫଳ ଖାଇ, ପିତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ସାରଥି ଉପଦେଶ ଦେଲେ ବି, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ଦେବୀ, କୌସଲ୍ୟା, ନିରବ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ତିନି କୁହିଲେ, "ପ୍ରିୟ! ପୁତ୍ର! ରାଘବ!" ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯେ କୀର୍ତି ଅର୍ଜନ କରିଛ, ତାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ସୁମଧୁର କଥା କହିଥିବା।" "ସେ ଦୁଇ ଭାଇ, ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ; ବନରେ ଦୁଃଖ କିପରି ସହିବେ? ସେ ଯୁବତୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ସୁକୁମାରୀ—ମୈଥିଳୀ, ତାଙ୍କରେ ତାପ ଓ ଶୀତ କିପରି ସହିବେ?" "ସୁ-ପାକା ଖାଦ୍ୟ, ତରକାରୀ ଏବଂ ଆଚାର ଖାଇଥିବା, ବିସାଳ ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ସୀତା ବନର ଅସୁଖା ଖାଦ୍ୟ କିପରି ଖାଇବେ? ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ଗୀତ ଶୁଣିଥିବା ଅପରାଧହୀନା, ମାଂସ ଖାଇଥିବା ସିଂହର ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର କିପରି ସହିପାରିବେ?" "ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ପରି ବାହୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ୱଜ ପରି, ବିଶାଳ ଶକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଗତ; ବନରେ ସେ କିପରି ଶୁଇଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମପ୍ରଭା ମୁହଁ, ଚମକୁଥିବା କେଶ, ପଦ୍ମପ୍ରଭା ସ୍ବାସ୍, ନୀଳପଦ୍ମ ପରି ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିବି?" "ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅଦାମନ୍ତ ରେ ବନ୍ଧା; କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ଏକ ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଏ ନାହିଁ।" "ତୁମର ନିର୍ମମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ଆତ୍ମୀୟ ଯେ ସୁଖ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ବନରେ ଦୁଃଖରେ ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି।" "ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦରେ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିଆସେ, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନର ଆଶା ରଖୁନାହିଁ; ସେ ଦୁଇଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।" "କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଖାଇବା ଦେଇ, ପରେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।" "ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ, ଯାହା ଧର୍ମଶୀଳ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ତାହା ପରେ କିପରି ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନେକ୍ତର ଦେବତାଙ୍କ ପରି।" "ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ତାହା ପରେ ଖାଇବାକୁ ସମ୍ମତ ଦେନାହିଁ, ଯେପରି ଉପାନ୍ତ ଗାଁର ଅଟା ଖାଇ ଦେଖିବା ପରି।" "ଏପରି, ଅପର ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କଲେ, ଜେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ ବି, କିପରି ଅପମାନ ଅନୁଭବ ନ କରିବେ, ଏ ଜନପତି?" "ବାଘ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଚାହେନାହିଁ; ଏପରି, ବାଘ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଦାନ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ।" "ଅନ୍ନ, ଘୃତ, ହବିଷ୍ୟ, ଦର୍ବ, ଖଦିର—ଏମାନେ ଏକଥର ବ୍ୟବହାର କରିଲେ ପୁନଃ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଏପରି, ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଏକଥର ନେଇଯାଇଛି, ଏହା ମଦ ପରି ଯାହାର ଶକ୍ତି ଚାଲିଯାଇଛି; ରାମ ଏହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ସୋମ ନ ଥିଲେ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ।" "ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ସହିବା ନାହିଁ।" "ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ବି, ମହା ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ନ ଦେଇପାରିବ; କିନ୍ତୁ ଏଠି ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।" "ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୀର ଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ବି ଦାହ କରିପାରିବେ, ଯେପରି କଳ୍ପାନ୍ତ।" "ଏପରି ସିଂହ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୃଷପ୍ରଭା ଚକ୍ଷୁ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଦ୍ମଜ ପୁତ୍ର।" "ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖିବା ଧର୍ମ—ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ପୁତ୍ରକୁ ବନବାସ ଦେଇଛ," "ନାରୀର ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ପତି; ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର; ତୃତୀୟ ଆତ୍ମୀୟ; ଚତୁର୍ଥ ଏଠି ନାହିଁ।" "ଏବେ ତୁମେ ନାହିଁ, ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ; ତୁମେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଛ।" "ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ତାର ଉପଜାତି, ମୋ ନିଜ ଆତ୍ମା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁତ୍ର ନଷ୍ଟ; ନାଗରିକ ମାନେ ବି; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପୁତ୍ର ଏବଂ ତୁମ ଜନାନୀ ଖୁସି।" କୌସଲ୍ୟାଙ୍କର ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଆକ୍ରାନ୍ତ କଲା, ଏବଂ ପୁନି ନିଜ ଅପରାଧକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉଷଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଏପରି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ, ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କର କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବିଚାର କରି, ରାଜା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶତୃନିବାରକ ରାଜା ପୁନଃ ଚେତନା ପାଇଲେ। ଚେତନା ପାଇ, ତିନି ଗଭୀର ଉଶ୍ନ ନିଶ୍ବାସ ନିଲେ; ପାଶରେ କୌସଲ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ତିନି ପୁନି ଚିନ୍ତାରେ ବିମଗ୍ନ ହେଲେ।