ଏହି ଦିନଟିରେ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପରେ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଭୟରେ ଭରିଥିବା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ବଳ ଦେବାକୁ ଚାରିଅଟିୟର କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ସାଥିରେ ମୂଦ୍ରା ଶୀତଳ ଓ ମଧୁର କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ବାଇଦେହୀଙ୍କ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଅଭିମୁଖ୍ୟତା କେଉଁଠି ଥିବା ବାତାସ, ରସ୍ତାର ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପ, କିଛି ହ୍ରାସ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଦୟାଶୀଳ ବାଇଦେହୀଙ୍କ ମୁହଁ ପୁର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଭଳି ଏବଂ ପୁର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଥିବା, କେବେ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ। ସେଉଁଠି, ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ଅଳଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାଇଦେହୀଙ୍କ ପାଦ ମନ୍ଦାର କୁଡ଼ି ଭଳି ଚମକୁଥାଏ। ଅଳଙ୍କାର ବିନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଚାଲିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁର ମନ୍ଦ ଧ୍ୱନି କରୁଥାଏ, ଏକ ଖେଳାଳି ମହିଳା ଭଳି। ଜଙ୍ଗଳରେ କେତେ ହାତୀ, ସିଂହ, ବା ଅଜଗର ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାଇଦେହୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ରାମଙ୍କ ଭୁଜାରେ ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିଛନ୍ତି। ଏଠି, ତୁମେ, ତୁମ ନିଜ ଜନ, କିମ୍ବା ରାଜା ଦୟାର ଅଧିକାରୀ ନୁହଁ; ଏହି କ୍ରିୟା ସାର୍ବଜନୀନ ଶ୍ରୀରୂପେ ସ୍ଥାପିତ ହେବ। ଦୁଃଖ ଛାଡି ଏବଂ ମନ ଆନନ୍ଦିତ କରି, ମହାମୁନି ନିଜ ପଥରେ ଯାଇଥିଲେ; ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଳରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ ଫଳ ଖାଇ, ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ଚାରିଅଟିୟର ମଧୁର କଥା ଦେଇ ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇଥିବା ରାନୀ କୌସଲ୍ୟା ନିଜ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଛାଡିଲେ ନାହିଁ—‘ପ୍ରିୟ! ପୁତ୍ର! ରାଘବ!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ। ଏଠି, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଷଠି ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମା କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖ ଏବଂ ବିଷାଦରେ ଭରି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ତୁମ ମାଧ୍ୟମରେ ଉପାର୍ଜିତ ତୁମ ଯଶ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ରାଘବ ଦୟାଶୀଳ, ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ମଧୁର କଥା କହିଥିବା। ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁବିଧାରେ ଉପଚାରିତ, ଏବେ କିପରି ଜଙ୍ଗଳରେ ଅସୁବିଧା ଭୋଗିବେ? ଏହି ଯୁବତୀ, ଶ୍ୟାମ ଚିର, ସୁକୁମାର, ଯେଉଁଠି ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ—ମୈଥିଲୀ କିପରି ତାପ ଓ ଶୀତ ସହିବେ? ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ, ତରକାରୀ ସହିତ ଭୋଜନ କରିଥିବା, ଚଉଡ଼ ନୟନ ଶୀତା କିପରି ଜଙ୍ଗଳର ଅସମ୍ବୃତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ? ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ନିର୍ମଳ ଶୀତା କିପରି ମାଂସ ଖାଇଥିବା ସିଂହର ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର ସହିବେ? ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲୋହା ଭଳି ଭୁଜା ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରର ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାମ କେଉଁଠି ଶୁଇଛନ୍ତି? ମୁଁ କେବେ ରାମଙ୍କ ପଦ୍ମ ଭଳି ମୁହଁ, ଚମକୁଥିବା କେଶ, ପଦ୍ମ ଭଳି ସୁଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ଭଳି ନୟନ ଦେଖିବି? ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅଟୁଟ, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ତଥାପି ଭାଙ୍ଗି ଏକ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହେଉନାହିଁ। ତୁମ ଦୟାହୀନ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମୋ ନିଜ ଜନମାନେ ଯେଉଁଠି ସୁଖ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ପରିତ୍ୟାଗ ହୋଇ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଜଙ୍ଗଳରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି। ଯଦି ରାଘବ ଏକାଦଶ ଦଶାବର୍ଷରେ ଫେରିଆସିବେ, ତାହେଲେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ଚାହିଁବେ ନାହିଁ—ସେ ଦୁଇଟିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଦେଉ। କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିଜ ଜନମାନେ ଖାଇଲେ, ପରେ ଦ୍ୱିଜାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ତାହା ପରେ ମଧ୍ୟ ରୋଷ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦି ଦେବତାଙ୍କ ଅମୃତ ଦିଆଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ପରେ ଖାଇବାକୁ ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ଖେତରେ ବଳଦ ଫେରିଯାଏ ନାହିଁ। ଏପରି, ଅନୁଜ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ଜେଷ୍ଠ ଏତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ଅପମାନ ଅନୁଭବିବେ, ଏ ଜନପତି? ଏକ ସିଂହ ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହେ ନାହିଁ; ଏପରି, ଏକ ସିଂହ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଅଧିକାର ନିଆଯାଇଥିବା ଜିନିଷର ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହିଁ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଘୃତ, ପିଠା, ଦର୍ବା, ଖାଦିର—ଏମାନେ ଏକଥର ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ଦ୍ୱିତୀୟଥର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଯାହାର ସାର ନିଆଯାଇଛି, ମଦର ଭଳି ଆତ୍ମା ହାରାଇଛି; ରାମ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଯଜ୍ଞ ସୋମ ହାରାଇଲେ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ। ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସିଂହ ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଲେ ତାହା ଭଳି। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ହେବ ନାହିଁ; ଏଠି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜନମାନେ ନିତି ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ କରିବେ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ। ସେ ଶୁଣା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜନମାନେ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିପାରିବେ, ଏକ ଯୁଗ ସମାପ୍ତି ଭଳି। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ସମ, ବୃଷଭ ନୟନ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ପିତା ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ପଦ୍ମ ଭଳି ଜନ୍ମ ନିଆଯାଇଥିବା ପୁତ୍ର ଭଳି। ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଉଥିବା ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ, ପୁସ୍ତକରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଧର୍ମ—ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ବନବାସ ଦେଇଛ, ଏକ ମହିଳାର ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ; ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ପୁତ୍ର; ତୃତୀୟ ହେଉଛି ନିଜ ଜନ; ଚତୁର୍ଥ ଏଠି ନାହିଁ। ଏବେ, ତୁମେ ଓ ରାମ ମୋ ପାଖରେ ନାହିଁ, ରାମ ଜଙ୍ଗଳକୁ ଗଲେ; ମୁଁ ଜଙ୍ଗଳକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେ ନାହିଁ—ମୁଁ ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ସହିତ ଏହି ଜନପଦ ନଷ୍ଟ କରିଛ; ଏପରି ମୋ ନିଜ ଜନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁତ୍ର ନଷ୍ଟ, ଏବଂ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ; ତୁମର ପୁତ୍ର ଓ ଜନନୀ ମଧ୍ୟେ ଆନନ୍ଦରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ସ୍ୱୂନ୍ ହେଲେ; ତେବେ, ସେ ଶୋକରେ ଭରି ନିଜ ଅପରାଧକୁ ପୁନଃ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏଠି, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଷଠି ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।