ଏହି ଉତ୍କଳ ଭାଷାରେ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଅନୁଭବ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛୁ। ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ରଥଚାଳକ, କୈକେୟୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସୀତାଙ୍କ କିଛି ଅଚିର କଥାକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିଥିଲେ, ଏହି କଥାଗୁଡିକ ଏବେ ତାଙ୍କର ମନରେ ଆସୁନଥିଲା। ଏହି ଅସାବଧାନତାରୁ ଜନିଥିବା ଦୁଃଖ ଭରା କଥାଗୁଡିକୁ ଦୂର କରି, ଚାଳକ ରାଜ୍ୟର ରାଣୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା କହିଲେ। ବନର ରାସ୍ତାରେ ବାୟୁର ତୀବ୍ରତା, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପମାନ, ଏହି କିଛି ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ଚେହେରାକୁ କମ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ସୀତାଙ୍କ ମୁହଁ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ତାହାର ଚମକ ଅବିକଳ ରହିଛି। ତାଙ୍କ ପାଦ, ଲାକ୍କର ରଙ୍ଗ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପଦ୍ମ କୁଡିଯାଏ ପରି ଚମକୁଛି। ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ ସୀତା ନିଜ ଚାଲ ରେ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଭାବେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ନୂପୁର ଶବ୍ଦ ଏକ ରମଣୀର ଖେଳିବା ଶବ୍ଦ ପରି ଶୁଣାଯାଏ। ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତା କେବେ ଭୟ ଭାବେ ନାହିଁ, କାରଣ ତିନି ରାମଙ୍କ ଭୁଜାରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦୟା ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କିଏ ନୁହେଁ—ନା ତୁମେ, ନା ତୁମର ନିଜ ଆତ୍ମା, ନା ରାଜା; କାରଣ ଏହି ଆଚରଣ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଶାଶ୍ୱତ ଖ୍ୟାତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ବିପ୍ର ଦୁଃଖକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ମୁନି ନିଜ ମାର୍ଗରେ ଯିବା ପରେ, ତିନି ଜଣେ ଜଣ୍ଗଲକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଫଳ ଖାଇ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପାଳନ କରିଛନ୍ତି। ତଥାପି, ରଥଚାଳକ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜ୍ୟର ରାଣୀ, ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଶୋଷିତ, ନିଜ ଦୁଃଖ ଚାଲିଗଲା ନାହିଁ, ସେ 'ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!' ବୋଲି କୁହି କୁହି କାନ୍ଦିଲେ। ଏଠି ପରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, କୌଶଳ୍ୟା, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭାବିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମ ଖ୍ୟାତି ମୋ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉଛି, ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମୃଦୁ ଭାଷୀ।' 'ସେ ଦୁଇ ଭାଇ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ଆରାମରେ ବଢିଛନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବନରେ ସୀତା ସହିତ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ?' 'ଏହି ଯୁବତୀ, କଳା ଚାମର, ସ୍ନିଗ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର, ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ—ମৈଥିଳୀ ଗରମ ଓ ଥଣ୍ଡାକୁ କିପରି ସହିବେ?' 'ସେ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ, ଶାକ ଓ ଚଟଣି ସହିତ ଖାଇଥିଲେ—ଏବେ ଚକ୍ଷୁସ୍ମତୀ ସୀତା କିପରି ଅସୁସ୍ଥ ଜଙ୍ଗଳ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ?' 'ସେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗୀତର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ—ଏବେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ସିଂହର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କିପରି ସହିବେ?' 'ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା, ଇନ୍ଦ୍ରର ପତାକା ପରି, ଲୋହର ଦଣ୍ଡ ପରି ଭୁଜା—ସେ କେଉଁଠି ସେ ଏବେ ଶୁଇଛନ୍ତି?' 'କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗର ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କେଶ, ପଦ୍ମ ଘ୍ରାଣ ଓ ନୀଳ ପଦ୍ମ ଆଖି ଦେଖିବି?' 'ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅତି ଦୃଢ ହେବା ଦରକାର, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।' 'ତୁମର ନିର୍ଦୟ କାରଣରୁ, ମୋ ପରିଜନମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ବନରେ ଦୁଃଖରେ ଘୁଞ୍ଚି ହେଉଛନ୍ତି।' 'ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦର ଅବଧି ପରେ ଫେରିଥାଏ, ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ଉପରେ ଅଭିଲାଷ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ସେ ଦୁଇଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର।' 'କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ପରିଜନମାନେ ଖାଇବାକୁ ଦେଇ, ପରେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।' 'ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଗୁଣୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ମନେ କ୍ଷୁଭ୍ନ ହେବେ ନାହିଁ, ଯଦି ଦିଆଯାଇଥିବା ନେକ୍ତର ଦେବତା ପରି ହେଉଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ।' 'ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ଖାଇବାକୁ ରାଜି ହେବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଳଦ କଟା ଘାସ ଥିବା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଫେରି ଯାଏ ନାହିଁ।' 'ଏପରି, ଯଦି ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଛି, ତେବେ ବଡ ଭାଇ ଏହି ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେ, ମନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିବ।' 'ଏକ ବାଘ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏକ ବାଘ ସ୍ବଭାବର ଲୋକ ଅନ୍ୟଜନ ଆଣିଥିବା ଦୂତି ମୂଲ୍ୟ ଦେଖେ ନାହିଁ।' 'ଯଜ୍ଞରେ ଉପଯୋଗିତ ଘୃତ, ପିଠା, କୁଶ ଓ ଖଦିର ଖୁଣ୍ଡ ଏକଥର ବ୍ୟବହାର ହେଲା ପରେ ଆଉ ଉପଯୋଗ ହେଉନାହିଁ।' 'ଏହି ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏପରି, ଯାହାର ସାର ଚଳିଗଲା, ଏକ ମଦର ଆତ୍ମା ନଥିବା ପରି; ରାମ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଯଜ୍ଞ ସୋମ ଚଳିଗଲା ପରେ ଚାଲିପାରିବେ ନାହିଁ।' 'ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିବେ ନାହିଁ, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ମାର ଖାଇଲା ପରି ଅସହ୍ୟ।' 'ମହା ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକତ୍ରିତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜନସାଧାରଣକୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ କରିବେ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।' 'ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁନ୍ଦର ଆଖି, ନରମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁଯୋଗ ଦେଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସାଗରକୁ ଦହିପାରେ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ହୁଏ।' 'ଏପରି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାଘ ସ୍ବଭାବ, ବୃଷଭ ଆଖି, ନିଜ ପିତା ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ଯେପରି ପଦ୍ମ ଜନ୍ମା ପୁଅ ଦ୍ୱାରା।' 'ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆଚରଣ, ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ—ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ନିଜ ପୁଅକୁ ବନ ନିକଟ କରିଛ।' 'ଏକ ମହିଳାର ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ତାଙ୍କର ପତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ, ତୃତୀୟ ପରିଜନ; ଚଉଠ ଆଶ୍ରୟ ଏଠି ନାହିଁ।' 'ଏବେ ତୁମେ ଓ ରାମ ମୋ ପାଖରେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇଛ; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ—ସତ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି।' 'ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ତାହାର ଅଞ୍ଚଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛ; ଏହିପରି ମୋ ନିଜ ଆତ୍ମା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ, ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ; ତୁମ ପୁଅ ଓ ତୁମ ଜନାନୀ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ।