ସୀତା, ଯେଉଁପରି ଏକ ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନଗୁଡିକରେ ଆନନ୍ଦ ଲଭିଥିଲେ, ବନର ଏକାନାଳିକ ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୃଦୁ ମୁହଁ ବଳି, ସୀତା ଶିଶୁ ପରି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ଦୃଢ଼ ଥିଲା, ଏକାନାଳିକ ବନରେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ରହିଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଏକାଠି ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦେଇଛି, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ଏହି ବନ ପରି ଅଟୁଟ। ବୈଦେହୀ ଏବେ ବନର ଗାଁ ଓ ସହର ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କରୁଛନ୍ତି, ନଦୀର ବହିବା ଦିଗ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖି ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଜାଣିଥିଲେ; ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାର ନିକଟରେ ଥିବା ପରି ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିବାରେ ଆଶ୍ବାସ ପାଇଥିଲେ। ମୁଁ ମାତ୍ର ସୀତାଙ୍କର କୈକେୟୀ ସଙ୍ଗରେ ଯୋଗ ଥିବା ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ମନେ ପକାଉଛି; ଏବେ ସେମାନେ ମୋ ମନରେ ଆସୁନାହିଁ। ଏହି ଅସାବଧାନତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଦୂର କରି, ସାରଥି ରାଣୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ମନୋହର ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ବନପଥରେ ବାତାସର ଶକ୍ତି, ବିକଳତା କିମ୍ବା ତାପ ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଚାରିତ୍ରିକ ଚାହାରାକୁ କମ କରିପାରେନି। ଉଦାର ହୃଦୟ ବୈଦେହୀଙ୍କର ମୁହଁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ପଦ୍ମ ପରି ମନୋହର ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଛି, ତାହାର ଚମକ କମିନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପାଦ ଲାଲ ଅଳଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପଦ୍ମକୁଡିକ ପରି ଚମକୁଛି। ବୈଦେହୀ ଏବେ ଅଳଙ୍କାର ବିନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଚାଲ ଗମ୍ଭୀର ଓ ନୃତ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍କଲେଟ୍ ସବ୍ଦ ହେଉଛି। ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତା ଭୟ ନାଭାବି, ରାମଙ୍କର ଭୁଜାରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ। ତୁମେ, ତୁମ ନିଜ ଆତ୍ମା, କିମ୍ବା ରାଜା ପ୍ରତି ଦୟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ଏହି ଆଚରଣ ସାଉତିକ ଜଗତରେ ଶାଶ୍ୱତ ଖ୍ୟାତି ଭାବେ ରହିଯିବ। ଶୋକ ଦୂର କରି, ମନ ଆନନ୍ଦିତ କରି, ମହା ଋଷି ନିଜ ପଥରେ ଯାଇବା ପରେ, ସେମାନେ ବନରେ ତିବା ଓ ବନ ଫଳ ଖାଇ ନିଜ ପିତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ଯଦିଓ ସାରଥି ଭଲ ଶବ୍ଦରେ ରାଣୀଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତଥାପି ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ରାଣୀ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଛାଡିପାରିଲେନି, 'ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ତୁମ ମାଧ୍ୟମରେ ଆର୍ଜିତ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ତିନି ଜଗତରେ ଚାରିଏ, ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଉଦାର, ଏବଂ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ। ସେ ଦୁଇ ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁବିଧାରେ ପାଳିତ, ବନର କଷ୍ଟ ସହି କିପରି ସୀତା ସହିତ ରହିପାରିବେ? ସେ ଯୁବତୀ, କଳା ଚାମର, ନରମ ଶରୀର, ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ—ମୈଥିଲୀ କିପରି ବନର ତାପ ଓ ଶୀତ ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେ? ସୁସ୍ଵାଦୁ ଖାଦ୍ୟ, ଶୋର୍ବା ଓ ଲାଭାଣ୍ୟ ସହିତ ଖାଇଥିବା, ବିସାଳ ଚକ୍ଷୁ ସୀତା କିପରି ଅମୂଳ୍ୟ ବନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇପାରିବେ? ସଂଗୀତ ଓ ଗୀତର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା ସୀତା କିପରି ମାଂସ ଖାଇଥିବା ସିଂହମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ସହିପାରିବେ? ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରର ଧ୍ୱଜ ପରି, ବଳବାନ୍—ଏବେ କିପରି ଶୋଇଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମ ପରି ମୁହଁ, ଚମକୁଥିବା କେଶ, ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧ ପରି ଶ୍ୱାସ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ପରି ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରିବି? ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅଦମ୍ୟ, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇନାହିଁ। ତୁମର ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ନିଜ ଜନମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ, ବନରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ଦୁଃଖୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦରେ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିଥାଏ, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନ ଚାହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ଦୁହେଁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିଜ ଜନମାନେ ପ୍ରଥମେ ଖାଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତି, ପରେ ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ନୀତିଶୀଳ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଷ କରନ୍ତିନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ଖାଇବା ମନା କରନ୍ତି, ଯେପରି ଉଠି ଚାଷ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବୃଷ୍ଟି ଫେରି ଯାଏନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଛି, ବଡ଼ ଭାଇ ଉତ୍ତମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବମାନିତ ଭାବିବେ ନାହିଁ କି, ଜନପତି? ଏକ ଦୁଃସ୍ସାହସୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟର ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହେନାହିଁ; ଏହିପରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଉପାର୍ଜିତ ଦାନ କୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେନାହିଁ। ହୋମ, ଘୃତ, ନିବେଦନ, ଦର୍ବ, ଖଦିର—ଏଗୁଡିକ ଏକଥର ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ପୁନଃ ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଇପାରେନି। ଏହିପରି, ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଉପଭୋଗ ହୋଇଯାଇଛି, ମଦର ଆତ୍ମା ନିକାଳିଯାଇଥିବା ପରି; ରାମ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେନି, ଯେପରି ସୋମ ନାଥିଲେ ଯଜ୍ଞ ହୋଇପାରେନି। ରାଘବ ଏପରି ଅବମାନ ସହିପାରିବେନି, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ସହିପାରିବେନି। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକାଠି ହୋଇ ମହା ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ଦେଇପାରିବେନି; ଏଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜନମାନେକୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାଣ ଧାରଣ କରି, ଯୁଗ ଶେଷ ପରି ଜୀବମାନେ ଓ ମହାସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିପାରିବେ। ଏପରି ଶିଂହ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୃଷ ଚକ୍ଷୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ପିତା ଦ୍ୱାରା ନାଶ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁଅ ଅଟୁଟ। ଦ୍ୱିଜମାନେର ଆଚରଣ, ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ଯେଉଁପରି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ—ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ତୁମ ପୁଅକୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଛ, ଏଠାରେ ଏକ ମହିଳାର ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ତାଙ୍କର ପତି; ଦ୍ୱିତୀୟ ତାଙ୍କର ପୁଅ; ତୃତୀୟ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟ; ଚତୁର୍ଥ କେହି ନାହିଁ।