ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବା କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିଜେ ନିୟମିତ ରହି, ଏକ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯେପରି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଏହି ବନର ନିରାଳା ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ, ସୀତା ନିଜ ଘର ପାଇଁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଥିବା ଭାବରେ, ଭୟରହିତ ଓ ନିଜ ମନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇ, ସୁରକ୍ଷିତ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ମନରେ କିଛି ମାନସିକ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁ ନାହିଁ; ବୈଦେହୀ ଏହି ବନବାସ ପାଇଁ ଏକଦମ ଉପଯୁକ୍ତ ଲାଗୁଛନ୍ତି, ମହାରାଣୀ। ଯେପରି ସୀତା ଏଯୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ସେ ଏକାଏକି ଜଙ୍ଗଲରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମ୍ବୁ ମୁହଁ ଭଳି ମୁହଁ ଥିବା ସୀତା ଏକ ଶିଶୁ ଭଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମନ ଦୃଢ଼ ଓ ନିଶ୍ଚିତ, ରାମଙ୍କ ସହ ଏକାଏକି ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦେଖିବାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏଯୋଧ୍ୟା ରାମ ବିନା ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ସମାନ। ବୈଦେହୀ ଚାରିପାଖର ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ନଦୀମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଜାଣିପାରିବା ଜଣାଯାଏ; ଏହିପରି ସାଙ୍ଗ ରହି ତାଙ୍କୁ ଏଯୋଧ୍ୟାର ନିକଟରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ମୁଁ ମାତ୍ର ତାଙ୍କ କୈକେୟୀ ସଂପର୍କରେ ଅଚିତ୍ତ ଭାବରେ କହିଥିବା କଥା ମନେ ପକାଏ, ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋ ମନରେ ଆସୁନାହିଁ। ଏହି ଅସାବଧାନତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କଥାକୁ ଦୂର କରି, ସାରଥି ମହାରାଣୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା କହିଲେ। ପଥରେ ବାୟୁର ତୀବ୍ରତା, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚେହେରାର ଚମକ କମିପାରେନି। ଦାନଶୀଳ ବୈଦେହୀଙ୍କ ମୁହଁ ପୁଣି ଫୁଲିଥିବା ଲୋଟସ ଭଳି ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଛି; ଏହି ଚମକ କମିନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପାଦ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଅଳଙ୍କାର ବିନା ମଧ୍ୟ ଲୋଟସ କୁଡି ଭଳି ଚମକୁଛି। ବୈଦେହୀ ଏବେ ଅଳଙ୍କାର ବିନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଚାଲି ଚାଲିବାରେ, ତାଙ୍କ ନୂପୁରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ, ଏକ ଖେଳାଳି ସ୍ତ୍ରୀ ଭଳି। ଯେତେବେଳେ ସୀତା ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବାଘ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ କିଛି ଭୟ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ଭୁଜା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି। ଏଉଁ, ନ ତୁମେ, ନ ତୁମ ନିଜେ, ନ ରାଜା କି ପ୍ରତିକୃପା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ଆଚରଣ ଜଗତରେ ଶାଶ୍ୱତ କୀର୍ତି ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହେବ। ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି ଏବଂ ମନ ଆନନ୍ଦିତ କରି, ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କ ଦିଗରେ ଯାଇବା ପରେ, ତିନିଜଣ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଷ୍ଠା ରହି, ଫଳ ଖାଇ, ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ତଥାପି, ସାରଥି ଉଚିତ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜମାତା ଦୁଃଖରେ ଶିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ହୁଁହୁଁ କରୁଥିଲେ, 'ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମ ମାଧ୍ୟମରେ ଉପାର୍ଜିତ କୀର୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ରାଘବ କିନ୍ତୁ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ।' 'ସେଇ ଦୁଇ ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁଖରେ ଉପର୍ଜିତ, ଏବେ କିପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ସୀତା ସହ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବେ? ଏହି ଯୁବତୀ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ସୁକୁମାରୀ, ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ—ମୈଥିଳୀ କିପରି ତାପ ଓ ଶୀତ ଭୋଗ କରିବେ? ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ, ତରକାରୀ ଓ ଚଟଣି ଖାଇପରି, ଚଉଡ଼ିଆଖ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ସୀତା କିପରି ଜଙ୍ଗଲର ଖରା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ? ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସୀତା କିପରି ମାଂସ ଭୋଜୀ ସିଂହର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଭୋଗ କରିବେ? 'ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲୋହ ଭଳି ଭୁଜା ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ୱଜ ଭଳି, କିପରି ଏବେ ଶୁଅନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଲୋଟସ ଭଳି ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କେଶରେ ଶୋଭିତ, ଲୋଟସ ଭଳି ଶ୍ୱାସ ଓ ନୀଳ ଲୋଟସ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରିବି?' 'ମୋ ହୃଦୟ ଏକଦମ ଅଦମ୍ୟ, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏନି। ତୁମ ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ, ମୋ ଆତ୍ମିୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ, ଏବେ ତ୍ୟାଗ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ ଘୁଁରୁଛନ୍ତି।' 'ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ ଫେରିଆସିବେ, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ଚାହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ସେ ଦୁଇଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଅ। କିଛି ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମିୟମାନେ ଖାଇବା ପରେ, ଦ୍ୱିଜାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।' 'ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ସେମାନେ ପରେ ମନେ କଷ୍ଟ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଯଦିଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅମୃତ ଦେବତା ଭଳି।' 'ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜାତି ପରେ ଖାଇବାକୁ ଚାହନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଳଦ କଟା ଘାସ ଭଳି ମାଉଁ ଫିରିଯାଏନି।' 'ଏପରି, ଯେତେବେଳେ ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଛି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜେଷ୍ଠ କିପରି ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ, ମହାରାଜ?' 'ବାଘ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହେନାହିଁ; ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ।' 'ଅନ୍ନ, ଘୃତ, ପିଠା, ଦର୍ବା ଓ ଖଦିର ନିମ—ଏହି ଉପଚାର ଏକଥର ବ୍ୟବହାର ହେଲେ ଆଉ ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏନାହିଁ।' 'ଏହିପରି, ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ନିଆଯାଇଛି, ମଦର ଆତ୍ମା ହାରାଇଛି; ରାମ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଯଜ୍ଞ ସୋମ ହାରାଇଲେ ଆଗେ ଚାଲିପାରେନି।' 'ରାଘବ ଏପରି ଅପମାନ ସହିପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ସହିପାରେନି।' 'ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରିବେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜନମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ଦେବେ।