ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଉପହାର ଦେଇ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ସଂସ୍କାର ନିଷ୍ପତି ହେଲା, ଏବଂ ନିଷ୍ପାପ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ଅଭିଷେକ କରାଯିଲା। ପରେ ନିୟମାନୁସାରେ ମଧ୍ୟାନ୍ହ ସୋମ ଚାପିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ତୃତୀୟ ସୋମ ଚାପିବା ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦକ୍ଷ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ। ହୋତୃ ପୁରୁହିତମାନେ ମଧୁର ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଚନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ନ ଅଫରାଣୀ ଦେବଲୋକ ନିବାସୀଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଅଫରାଣୀ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଭୁଲ ହେଇନଥିଲା; ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଏପରି ନିଷ୍ପତି ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା କରୁଛନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାପତ୍ତି ସହିତ। ଏହି କାଳରେ କୌଣସି ଜଣେ ଥକିଲେ କିମ୍ବା ଭୁଖିଲେ ଦେଖାଯାଇନଥିଲେ; କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରିଚାରକ ଥିଲେ। ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ରୟୀ ମଧ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ, ତପସ୍ୱୀ ଖାଇଥିଲେ, ଭିକ୍ଷୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ; ତଥାପି ସମସ୍ତେ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଅନୁଭୂତି ହେଉନଥିଲା। ପ୍ରତିଦିନ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼ ଅନ୍ନର ଢେର ଏଠାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲା। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ସେହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ସୁଯୋଗରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ପାଇଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଅନ୍ନକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, “ଅହଁ, ଆମେ ପ୍ରସନ୍ନ—ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ!” ସୁସଜ୍ଜିତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପରିଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଚମକୁଥିବା ମଣି ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଯଜ୍ଞର ଅନ୍ତରାଳରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତର୍କ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଲିପ୍ତ ହେଇଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଅନ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ପ୍ରତି ଦିନ ଦ୍ୱିଜାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କର ପୁରୁହିତମାନେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଜଣେ ଷଡ୍ବିଦ୍ୟାଂଗର ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅନିୟମିତ କିମ୍ବା ଅଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ତର୍କ ଅନୁଦକ୍ଷ ଥିଲେ ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଉତ୍ତୋଳିତ ହେବା ସମୟରେ, ବିଳ୍ୱ ଓ ଖଦିର ଦ୍ୱାରା ଛଅ ଛଅ ଷ୍ଥମ୍ଭ ତିଆରି ହେଲା, ଏବଂ ଏହିପରି ବିଳ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଷ୍ଥମ୍ଭ ଏବଂ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଷ୍ଥମ୍ଭ ତିଆରି ହେଲା। ଏଠାରେ ଏକ ଷ୍ଥମ୍ଭ ଶ୍ଲେଷ୍ମାଟକ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଦେବଦାରୁ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲା, ଏହି ଦୁଇଟି ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଦୁଇଟିର ଶାଖା ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଷ୍ଥମ୍ଭ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାରେ ଦକ୍ଷ ହୋଇ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞର ଉଜ୍ୱଳତା ପାଇଁ ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ୨୧ଟି ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥମ୍ଭ ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଷ୍ଥମ୍ଭରେ ୨୧ଟି ମଣି ଲଗାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଷ୍ଥମ୍ଭ ୨୧ଟି ଉତ୍ତରୀୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷ କାରିଗରମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ନିର୍ମାଣ କରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାଗାରେ ଭଲ ଭାବରେ ରଖିଥିଲେ, ଏହି ସ୍ଥମ୍ଭ ଅଷ୍ଟକୋଣୀ ଓ ସ୍ମୂଥ ଆକୃତିର ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତରୀୟ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ଆକାଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ନିୟମାନୁସାରେ ଇଟ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା; ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କୁଣ୍ଡ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗରୁଡ଼ ଆକୃତିରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଖା ପରି, ତିନି ତଳା ଓ ଅଠାର ଭାଗରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ପଶୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା; ସାପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟମାନୁସାରେ ଚୟନ ହୋଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱ ଓ ଜଳଜ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥମ୍ଭରେ ୩୦୦ଟି ପଶୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ଅଶ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। କୌଶଳ୍ୟା ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ସମସ୍ତ ରିତିରେ ଦେଖଭାଲ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ତିନିଟି ଚାକୁ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା, ପକ୍ଷୀ ସହିତ, କୌଶଳ୍ୟା ଧର୍ମ ଲାଗି ଏକ ରାତି ଅଠି ରହିଥିଲେ। ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ପୁରୁହିତମାନେ ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ହାତ ଦେଇ ଯଜ୍ଞରେ ଆନ୍ତର୍ଗତ କରି, ଅନ୍ୟ ଜଣେକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇ ଯାଇଥିଲେ। ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୁହିତ, ନିଜ ନିୟମରେ ନିୟତ ଓ ଦକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବି ନିୟମାନୁସାରେ ଅଗ୍ନିରେ ଅଫରାଣୀ କରିଥିଲେ। ରାଜା ଏହି ଚର୍ବିର ଧୂଆଁ ନିୟମାନୁସାରେ ଶ୍ୱାସ କରି, ନିଜ ପାପ ଦୂର କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପୁରୁହିତ, ମୋଟେ ଶୋଳେ, ଅଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ନିୟମାନୁସାରେ ଅଗ୍ନିରେ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଶାଖାରେ ଅଫରାଣୀ ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଖରା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଏକ ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଅଶ୍ୱମେଧ ତିନି ଦିନ ଚାଲିଥାଏ, ଏହି କାଲ୍ପସୂତ୍ରର ନିୟମାନୁସାରେ; ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ହେଉଥିଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅତିରାତ୍ର, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଅନେକ କ୍ରିୟା ହେଉଥିଲା। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ ଓ ଅତିରାତ୍ର କ୍ରିୟା, ଏହିପରି ଅଭିଜିତ, ବିଶ୍ୱଜିତ, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଓ ମହାୟଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ହେଉଥିଲା। ରାଜା, ନିଜ ବଂଶର ବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ପୂର୍ବ ଦିଗ ହୋତୃକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁକୁ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଉଦ୍ଗାତୃକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗ ଦାନ କରିଥିଲେ; ଏହା ଅଶ୍ୱମେଧ ମହାୟଜ୍ଞର ନିୟମିତ ଦାନ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ।