ଚରିତ୍ରଧାରୀ ଚରିଞ୍ଜୀବୀ ଚରିଅଟିୟା ଶୁମନ୍ତ୍ର ରାଜମାତା କୌଶଳ୍ୟୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତବନା ଦେଉଥିଲେ, “ମାତା, ଆପଣ ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢ଼ତାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ବେଦନା ଅଛି, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରନ୍ତୁ । ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ପରିହାର କରି, ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତୁ ଯେ, ରାଘବ ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବନା କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିୟମିତ ଚିତ୍ତରେ ଅଟୁଟ ରହି, ରାମଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପରି ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ଅରଣ୍ୟର ନିର୍ଜନତା ମଧ୍ୟରେ ସୀତା ନିଜ ଗୃହ ପରି ନିରାପଦ ବୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ଭୟହୀନ ଓ ନିଜ ମନ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ସମର୍ପିତ କରିଛନ୍ତି । ମୁଁ ସୀତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କେବଳ ଆଲ୍ପ ମାତ୍ରାର ନିରାଶା ମଧ୍ୟ ଦେଖି ପାରୁନାହିଁ । ଭୂମିଜା ଏ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଏକଦମ ଉପଯୁକ୍ତ । ସେ ଯେପରି ଅୟୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସେହିପରି ଏହି ଅରଣ୍ୟର ନିର୍ଜନତାରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି । ସୀତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ ଶିଶୁ ପରି ଚମକେ, ଏବଂ ସେ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ରହି, ରାମଙ୍କ ସହ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ନିଜ ହୃଦୟକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରିଛି । ରାମ ନଥିଲେ ତ, ସୀତା ପାଇଁ ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ଅରଣ୍ୟ ଏକେ ଅଟୁଟ । ସୀତା ଏଠାରେ ଅନେକ ଗ୍ରାମ, ନଗର ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି । ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ସେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ତାହା ଜାଣିନେଇ ଅୟୋଧ୍ୟା ସମୀପରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି । ମୋ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ମୃତିରେ କେବଳ ସେଉଁଠି କେତେକ ଅସାବଧାନ ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ମନେ ପଡ଼େ, ଯାହା କୈକେୟୀ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲା; ଏବେ ସେଉଁଠି ଶବ୍ଦ ମୋ ମନେ ଆସେନାହିଁ । ସେଇ ଅସାବଧାନ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରି, ଚରିଅଟିୟା ଶୁମନ୍ତ୍ର ରାଜମାତାଙ୍କୁ ମିଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ କଥା କହିଲେ । ପଥରେ ବାୟୁର ତୀବ୍ରତା, ବିକ୍ଷୋଭ କିମ୍ବା ତାପ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଭୂମିଜା ସୀତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁକୁ କ୍ଷୟ କରିପାରିନାହିଁ । ଦାନଶୀଳ ସୀତାଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଗସିଥିବା ପଦ୍ମପ୍ରଭା ମୁହଁ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକେ—ତାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କେବେ ମନ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ । ଏଠାରେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ଆଲତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତାଙ୍କ ପାଦ ନବପଦ୍ମ କୁଡ଼ିଆ ପରି ଚମକେ । ଅଳଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତା ଗମନ କରିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ପାୟଲର ଝଙ୍କାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ, ସେ ଏକ ଖେଳମୟ ନାୟିକା ପରି ଚାଲିଥାନ୍ତି । ଅରଣ୍ୟରେ ହାତୀ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତା କେବେ ଭୟ ପାଆନ୍ତିନାହିଁ, କାରଣ ସେ ରାମଙ୍କ ବାହୁରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ଆପଣ, ନିଜେ କିମ୍ବା ରାଜା କୌଣସି ଦୟା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହନ୍ତି; କାରଣ ଏହି ଚରିତ୍ର ଏ ସଂସାରରେ ଶାଶ୍ୱତ କୀର୍ତ୍ତି ହିସାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ । ଦୁଃଖ ପରିହାର କରି ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ମହାମୁନି ନିଜ ପଥରେ ଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରହି, ଅରଣ୍ୟ ଫଳ ଖାଇ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଶପଥ କୁ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି । ତଥାପି, ଚରିଅଟିୟା ଶୁମନ୍ତ୍ର ମୂଳ୍ୟବାନ କଥା କହି ଉତ୍ସାହ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ରବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ରାଜମାତା କୌଶଳ୍ୟା ନିଜ ଅନୁଶୋଚନା ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ 'ପ୍ରିୟ! ପୁତ୍ର! ରାଘବ!' ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ । ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକୋଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା ବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତଥାପି ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ । ଏମିତି ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର, ସୁଖରେ ପାଳିତ, କିପରି ଏହି ଅରଣ୍ୟର କଠିନ ଜୀବନ ସହିବେ, ସୀତା ସହିତ? ସେ ଯୁବତୀ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ସୁକୁମାରୀ, ସୁଖସମ୍ବଳିତ ସୀତା କେମିତି ତାପ ଓ ଶୀତ ସହିବେ? ଶାକାହାର, ସୁପ ଓ ଲବଣ ଖାଇବା ଅଭ୍ୟାସ ଥିବା ସୀତା କିପରି ଏହି ଅରଣ୍ୟର କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ? ଗୀତ-ସଙ୍ଗୀତର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବା ଅଭ୍ୟାସ ଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷୀ ସୀତା କିପରି ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ସହିବେ? ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦୃଢ଼, ଲୋହ ଭଳି ଭୁଜା ଥିବା ରାମ ଏବେ କେଉଁଠି ଶୁଅଛନ୍ତି? ମୁଁ କେବେ ଦେଖିପାରିବି ରାମଙ୍କ ପଦ୍ମପ୍ରଭା ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କେଶରେ ଶୋଭିତ, ପଦ୍ମସୁଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ, ନୀଳପଦ୍ମ ଚକ୍ଷୁ? ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ହୃଦୟ ଦୁର୍ଲୋମ ତୁଷାର ପରି, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହେଉନାହିଁ । ଆପଣଙ୍କ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମୋ ପରିବାରବଲୀ ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି । ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିଆସନ୍ତି, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନର ଆଶା ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଦୁଇଁଟି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ । କେତେକ ଲୋକ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଖାଇଯିବା ପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟଶାଳୀ, ସେମାନେ ପରେ ମନେ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ତାହା ଦେବତାମୃତ ସମାନ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ୱିଜଗଣ ପୁନଃ ଖାଇବାକୁ ଚାହନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଶୂନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବଳଦ ଫେରିଯାଏନାହିଁ । ଏହିପରି, ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଲେ, ବଡ଼ ଭାଇ ମନେ ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେ, ହେ ଜନପତି! ବାଘ ଅନ୍ୟ କାହାର ଆନା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହେ ନାହିଁ; ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ । ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ, ଘୃତ, ପିଠା, କୁଶ, ଖଦିର ଏବଂ ଯାହା ଏକଥର ବ୍ୟବହୃତ, ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ପୁନଃ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏନାହିଁ । ଏହିପରି, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଯାହାର ସାର ନେଇଯାଇଛି, ତାହା ମଦର ଆତ୍ମା ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରି; ରାମ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଯଜ୍ଞ ସୋମ ନଥିଲେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏନାହିଁ ।