ସାରଥି ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଯାଇଥିବା ବେଳେ, ହାତ ଜୋଡି, ଦୟାଳୁ ସ୍ୱରରେ ରାନୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—“ମହାରାଣୀ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହକୁ ଛାଡନ୍ତୁ, ଏବଂ ଶୋକରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବେଦନାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ପଛକୁ ଫେଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତୁ, ଜାଣନ୍ତୁ ଯେ, ରାଘବ ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିୟମିତ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପରି ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଅଜଣା ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ସୀତା ତାଙ୍କ ନିଜ ଘର ପରି ନିରାପଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ଭୟହୀନ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ମନ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ମନରେ କିଛି ମାତ୍ର ଦୁଃଖ ଦେଖୁନାହିଁ; ବୈଦେହୀ ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି ଅନୁକୂଳ। ସୀତା ଯେପରି ନଗରର ବାଗିଚାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ମୂହଁଥିବା ସୀତା ଶିଶୁ ପରି ଖୁସି ହୋଇଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନ ଦୃଢ଼ ଓ ଶାନ୍ତ, ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସୀତା ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ସତ୍ୟକୁ କହିବାକୁ ଗଲେ, ସୀତାଙ୍କର ହୃଦୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦିଆଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ରାମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ଅରଣ୍ୟ ସମାନ। ବୈଦେହୀ ଅରଣ୍ୟର ଗାଁ ଏବଂ ସହର ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛକୁ ଦେଖି ଅନୁସନ୍ଧାନ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ଜାଣିନେଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ, ମନେ ହୁଏ ଯେଉଁଠି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏଠାରେ ଅଛି। ମୋତେ କେବଳ ତାଙ୍କର କେତେକ ଅସାବଧାନ ଉଚ୍ଚାରିତ କଥା ମନେ ପଡ଼େ, ଯାହା କୈକେୟୀ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଥିଲା; ଏବେ ସେ କଥାଗୁଡ଼ିକ ମୋ ମନରେ ଆସୁନାହିଁ। ସେଇ ଅସାବଧାନ କଥା ଭୁଲି, ସାରଥି ରାନୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ। ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁକୁ ରାସ୍ତାର ବାୟୁ, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପ କେବଳ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ କରିପାରିନାହିଁ। ଫୁଲିଉଠିଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ଚମକୁଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କ ମୁହଁ ତାଙ୍କ ଦାନଶୀଳତା ସହିତ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରଭା ହୋଇନାହିଁ। ଲାଲ ଆଲତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଚରଣ କୁମୁଦ କଳି ପରି ଅଭିଜାତ ଦିଶେ। ଅଳଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଦେହୀ ଗମନ କଲେ ତାଙ୍କ ପାଦସ୍ପନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ, ଏକ ଖେଳାଳି ନାରୀ ପରି। ଅରଣ୍ୟରେ ହାତୀ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କୌଣସି ଭୟ ପାଉନାହାନ୍ତି, କାରଣ ରାମଙ୍କ ଭୁଜା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି। ଏଠି କେବଳ ଆପଣ, ଆପଣଙ୍କ ନିଜେ କିମ୍ବା ରାଜା ଦୟାର ଅର୍ହ ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଜଗତରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ହିସାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନେ ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଇ, ମହାମୁନି ଯାଉଥିବା ପରେ ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ହୋଇ, ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ନିଜ ବାପାଙ୍କ ଦିଆ ବଚନକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ତଥାପି, ସାରଥି ଭଲ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ରାନୀ ନିଜ ଶୋକ ଛାଡିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ବାରମ୍ବାର ‘ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ। ଏଉଁପରେ ଏପରି ଏକ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାଷିଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ଯେ କୀର୍ତ୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖରେ ଲାଳିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସୀତା ସହିତ ଏବେ କିପରି ଅରଣ୍ୟର କଷ୍ଟ ସହିବେ? ଏହି କଳାବର୍ଣ୍ଣୀ, କୋମଳ, ଯୁବତୀ ମୈଥିଳୀ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ କିପରି ତାପ ଓ ଶୀତ ସହିପାରିବେ? ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ, ତରକାରି, ରସ ଭୋଜନ କରିଥିବା ନୟନାବଳୀ ସୀତା କିପରି ଅରଣ୍ୟର କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇପାରିବେ? ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷୀ ସୀତା କିପରି ମାଂସଭୋଜୀ ସିଂହମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦହାଡ଼ ସହିବେ? ଏବେ ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ପରି ଭୁଜା ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦୀର୍ଘ ଓ ବଳୀୟାନ୍ତି ରାମ କେଉଁଠି ଶୁଅଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ସେଇ ପଦ୍ମରଙ୍ଗୀ ମୁହଁ, ଚମତ୍କାର କେଶ, ପଦ୍ମ ସୁଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ଓ ନୀଳପଦ୍ମ ନୟନ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି? ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ହୃଦୟ ରତ୍ନପରି କଠୋର, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଏନି। ଆପଣଙ୍କ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ବିୟୋଗୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯଦି ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାଘବ ଫେରନ୍ତି, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହାନ୍ତୁ, ଦୁଇଁଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ। କେତେକ ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଖାଇଥିବା ପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପଣ୍ଡିତ, ପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦେବାମୃତ ମଧ୍ୟ ନେଇ ଅପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ୱିଜ ପୁନି ଖାଇବାକୁ ରାଜି ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଳଦ କଟା ଘାସ ମାଟିକୁ ପୁଣି ମୁହଁ ଦିଏନାହିଁ। ଏପରି, ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କଲେ, ବଡ଼ ଭାଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ କି? ବାଘ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହେନାହିଁ; ଏହିପରି, ବାଘପ୍ରତିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଏନାହିଁ। ହୋମ, ଘୃତ, ପିଠା, କୁଶ ଓ ଖଦିର ଯେପରି ଏକଥର ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ଆଉ ଯଜ୍ଞରେ ଚାଲେନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହା ମଦର ଆତ୍ମା ଖୋଇଯିବା ପରି; ରାମ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ସୋମ ନ ଥିଲେ ଯଜ୍ଞ ହୁଏନାହିଁ।