ରାଜା ଦଶରଥ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ମୁଢ଼ି ଯାଇ ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାଆ କୌସଲ୍ୟା ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଏକଥର ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ସେ ବାରମ୍ବାର କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ଅତ୍ମା ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଅନୁଭୂତି ହେଉଥିବା କୌସଲ୍ୟା ରଥିକୁ କହିଲେ, “ମୋତେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ନେଇ ଚାଲ। ସେମାନେ ବିନା ଏଠି ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଘୁଞ୍ଚା, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଇ ଚାଲ। ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚଲିଯିବି।” ରଥି ଦୁଃଖରେ କଣ୍ଠ ଭିଜାଇ ହାତ ଜୋଡ଼ି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଦେବୀ, ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢ଼ତା, ଏହି ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅସ୍ୱସ୍ଥତାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣ ଜାଣନ୍ତୁ, ରାଘବ ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ସେ ରାମଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ଭଳି ପୂଜିବା କରୁଛନ୍ତି। ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ନିଜ ଘରର ଭଳି ନିର୍ଭୟ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କୁ ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଇଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିନଥିଲି; ଭାଇଦେହୀ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଯେପରି ଉପଯୁକ୍ତ, ମୁଁ ତାହା ଦେଖୁଛି। ସୀତା ଯେପରି ଏଯୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସେପରି ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ସଦୃଶ ମୁହଁ ଥିବା ସୀତା ଶିଶୁର ଭଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମନ ଦୃଢ଼ ଓ ରାମ ସଙ୍ଗେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସତ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରାମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ବିନା ଏଯୋଧ୍ୟା ଅରଣ୍ୟ ଭଳି। ଭାଇଦେହୀ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ଜାଣନ୍ତି; ଏବଂ ଏଯୋଧ୍ୟାର ଆସପାସ ଥିବା ଭଳି ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ମୋତେ କେବଳ ସେଉଁଠି ଅଚାନକ କହିଥିବା କେତେକ କଥା ମନେ ପଡ଼େ, ଯେଉଁଥିରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲା; ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋ ମନେ ଆସୁନାହିଁ। ଏହି ଅବିବେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥାକୁ ଦୂର କରି, ରଥି ଏବେ ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର କଥା କହିଲେ: “ମା, ରାସ୍ତାରେ ବାୟୁର ଗତି, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଭାଇଦେହୀଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଦୃଶ ତେଜକୁ କମାଇପାରିନାହିଁ। ଉଦାର ଭାଇଦେହୀଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶିତ ପଦ୍ମ ଭଳି ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଛି, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କମିନାହିଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ରଙ୍ଗ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କୃତ ନହୋଇଥିବା ପାଦ ଲୋଟସ କୁଡ଼ି ଭଳି ଚମକୁଛି। ଭାଇଦେହୀ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ପାଦ ନୁପୁର ଶବ୍ଦ କରୁଛି, ଏକ ଖେଳୁଥିବା ମହିଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟରେ ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଭୟ କରୁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ସେ ରାମଙ୍କ ବାହୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏଠି ଆପଣ, ନିଜେ କିମ୍ବା ରାଜା ଯାହାକୁ ଦୟା କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ; ଏହି ଆଚରଣ ଜଗତରେ ଶାଶ୍ୱତ କୀର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ଥାପିତ ହେବ। ମହାମୁନି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ତିନିଜଣ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ଫଳମୂଳ ଖାଇ, ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ରକ୍ଷା କରି ଖୁସି ମନେ ରହିଛନ୍ତି।” ରଥିର ଏହି ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ବିଳାପ ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ, ‘ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!’ ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ। ଏହିପରେ ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପରେ, କୌସଲ୍ୟା କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଯେ କୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖରେ ବଢ଼ିଛନ୍ତି, ଏବେ ସୀତା ସହ ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି କଷ୍ଟ ସହିପାରିବେ? ସେ ଯୁବତୀ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, କମଳ ତୁଳ୍ୟ କନ୍ୟା, ସୁଖରେ ପାଳିତ—ମୈଥିଲୀ କିପରି ତାପ ଓ ଶୀତ ସହିପାରିବେ? ସେ ଯେଉଁଥିରେ ସୁମଧୁର ଗୀତ-ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଦୋଷରହିତା କିପରି ମାଂସାଶୀ ସିଂହଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଡାକ ଶୁଣି ସହିପାରିବେ? ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସଦୃଶ ରାମ କିପରି ଅରଣ୍ୟରେ ଶୋଇଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ କମଳ ସଦୃଶ ମୁହଁ, ଚମତ୍କାର କେଶ, କମଳ ସ୍ପର୍ଶ ସଦୃଶ ଶ୍ୱାସ, ନୀଳ କମଳ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରିବି? ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ହୃଦୟ ଅତି ଦୃଢ଼, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଟୁକୁଡ଼ି ହୋଇଯାଏନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋର ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ଯେଉଁମାନେ ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ବନେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି। ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିଆସନ୍ତି, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନର ଲୋଭ ରଖିବେ ନାହିଁ—ସେ ଦୁହିଁକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉନ୍ତୁ। କେହି କହନ୍ତି, କେତେକ ଲୋକ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଖାଇଁଦିଅନ୍ତି, ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟଶାଳୀ, ସେମାନେ ପରେ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରେ ଖାଇବାକୁ ରାଜି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଳଦ ଚରା ହୋଇଥିବା ଖେତକୁ ପୁଣି ଫେରିଯାଏନାହିଁ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ବାହି ହୋଇଥିବା ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପ୍ରସାଦରେ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପାର ସ୍ନେହର କଥା ଚାଲିଥିଲା।