ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁର ବିପୁଳ ବାହାରେ ସିଂଚିତ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଶଣ୍ଡି କୁବ୍ଜା ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା କଥା ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ ବଡ କୁମ୍ଭୀର ଭଳି ଥିଲା, ଦୟାହୀନ ବର ଏହି ସମୁଦ୍ରର ତୀର ଭଳି ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଏହି ଦୁଃଖର ବିପୁଳତା ଭଳି ହେଉଥିଲା। ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ ତିନି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଡୁବିଗଲେ, କାଉଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ର ମୋ ପାଇଁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଆଜି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶା କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନପାଇଲି—ଏହି ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରି କରି ମହାରାଜା ହଠାତ୍ ଶୟନରେ ଅଚେତନ ହେଉଥିଲେ।” ରାଜାଙ୍କର ଏହି ବିପୁଳ ଶୋକ ଦେଖି, ରାମଙ୍କର ମା କାଉଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କାଉଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ଦେହ ଅନ୍ତର୍ଗତ କମ୍ପନରେ, ପ୍ରାଣ ଛାଡିଦେଇଥିବା ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଗୋପାଳକୁ କହିଲେ—“ମୋତେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ନେଇଯା। ତାଙ୍କ ବିନା ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ଚାରିଅଁଠି ଗୁଡିକୁ ଦ୍ରୁତ ଫେରା, ମୋତେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ନେଇଯା। ତିନିଏଁଠି ପଛରେ ଯାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି।” ଗୋପାଳ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ହାତ ଯୋଡି କାଉଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା କହିଲେ—“ମା, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ଏବଂ ତୁମ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦିଅ। ରାଘବ ବନରେ ବାସ କରିବେ, ଏହା ଜାଣି ତୁମ ଦୁଃଖକୁ ଅପେକ୍ଷା କର। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶାନ୍ତ, ଏକ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ପୂଜା କରିବା ଭଳି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ଏକାକୀ ବନରେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ନିଜ ଘର ଭଳି ନିର୍ଭୟ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ସୀତାଙ୍କର ମନରେ ଦୁଃଖର କିଛି ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହିଁ, ଭୂମିଜା ଏହି ବନବାସ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ଅନୁକୂଳ। ସୀତା ଯେପରି ବନ୍ଧୁଆ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ, ଏବେ ଏକାକୀ ବନରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଇଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁଖ ଥିବା ସୀତା ଶିଶୁ ଭଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ତିନି ନିଜ ମନ ଦୃଢ ରଖି ରାମ ସହ ବନରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଏକାଉଁ ରାମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ବନ ଭଳି। ସୀତା ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କରି, ନଦୀର ଧାରା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଦେଖି ଅନୁସନ୍ଧାନ କରୁଛନ୍ତି। ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଜାଣିଲେ; ଏହି ଭଳି ଏଉଁଠି ଅୟୋଧ୍ୟା ଶୁଣିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ମୋତେ କେବଳ ସୀତାଙ୍କର କାଇକେୟୀ ସଂପର୍କରେ କହିଥିବା କଥା ମନେ ପଡିଥିଲା, ଏବେ ସେଗୁଡିକ ମନରେ ଆସୁନାହିଁ। ଏହି ଅବିବେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଥାକୁ ଛାଡି, ଗୋପାଳ ମାତାଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା କହିଲେ। ବନର ରାସ୍ତାରେ ବାୟୁର ଶକ୍ତି, ଅସ୍ଥିରତା, କିମ୍ବା ତାପ—କିଛି ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚାୟାକୁ କମାଇପାରିନାହିଁ। ଦାନଶୀଳ ବୈଦେହୀଙ୍କର ମୁଖ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲଟସ ଭଳି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଜ୍ୱଳିଛି; ତାର ଚାୟା କମିନାହିଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଲାକ୍କାର ରଙ୍ଗ ନଥିବା ତାଙ୍କର ପାଦ କମଳ ମୁଖର ଭଳି ଚମକୁଛି। ଅଳଙ୍କାର ବିନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଦେହୀ ଗମନ କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର ଆଙ୍କୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ଏକ ଖେଳାଳି ମହିଳା ଭଳି। ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ଭୁଜାରେ ନିର୍ଭର କରି ବୈଦେହୀ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ତୁମେ, ତୁମ ନିଜ ଆତ୍ମା, କିମ୍ବା ରାଜା—କିଏ ମଧ୍ୟ ଦୟାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହି ଆଚରଣ ଏହି ଜଗତରେ ଶାଶ୍ୱତ ଖ୍ୟାତି ଭଳି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ଦୁଃଖକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ମନ ଆନନ୍ଦିତ କରି, ମହାମୁନି ଏଉଁଠି ଚାଲିଗଲା ପରେ, ତିନି ଜଣେ ବନରେ ନିବାସ କରି, କୃତ ନିଷ୍ଠାରେ ମାତାପିତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଉଚ୍ଚ ଅନୁଶାସନକୁ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ଗୋପାଳଙ୍କର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, କାଉଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଲାମେଣ୍ଟ କରିବା ଚାଲିରଖିଲେ—“ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!” ଏହିପରେ, ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ବେଳେ, କାଉଶଲ୍ୟା ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମର ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉପାର୍ଜିତ ଖ୍ୟାତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ। ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୀତା ସହିତ ସୁଖରେ ବଢିଥିଲେ; ବନରେ କିପରି ଦୁଃଖ ସହିବେ? ସୀତା—ଏହି ଯୁବତୀ, କଳା ଚିତ୍ରା, ସୁକୁମାରୀ, ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ—ମୈଥିଳୀ କିପରି ଉତ୍ତାପ ଓ ଶୀତ ସହିବେ? ସୁନ୍ଦର ଖାଦ୍ୟ, ସୁପ ଓ ଲାଭାଣ୍ୟ ସହିତ ଖାଇଥିବା, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ସୀତା କିପରି କଠିନ ବନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ? ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଥିବା, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସୀତା କିପରି ମାଂସଭୋଜୀ ସିଂହଙ୍କର ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର ସହିବେ? ସେହି ବଳଶାଳୀ, ଲୋହା ଭଳି ଭୁଜା ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଦୃଢ ଶକ୍ତି ଥିବା, ରାମ କେଉଁଠି ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର କମଳ ଭଳି ମୁଖ, ଚମତ୍କାର କେଶ, କମଳ ଭଳି ଶ୍ୱାସ, ନୀଳ କମଳ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରିବି? ମୋର ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚିତ ଅଜାମ୍ବ କାମ୍ଧାରୁ ତିଆରି, କାରଣ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ରାମକୁ ଦେଖିନାହିଁ, ତାହା ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଇନାହିଁ। ତୁମର ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ଜନ, ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯିଏ, ବନରେ ଦୁଃଖୀ ଭଳି ଉଡିଯାଇଛନ୍ତି। ଯଦି ରାଘବ ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ ଫେରିଆସିବେ, ତେଣୁ ଭରତ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନ ଚାହିଁନାହିଁ—ସେ ଦୁଇଟିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁ।” ଏହି ଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କାଉଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୟା ଓ ଶୋକରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଜପରିବାର ଶୋକ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ରହିଥିଲେ।